Giáo Án Ôn Hè Ngữ Văn 8 Lên 9 Trọn Bộ

Hoạt động của Gv và Hs

Nội dung cần đạt

? Nêu các phép tu từ từ vựng đã học?

- HS làm theo yêu cầu của GV.

? Thế nào là so sánh? Lấy VD minh họa?

?Nêu cấu tạo của phép so sánh?

Có mấy kiểu so sánh? Cho ví dụ minh họa?

Nêu tác dụng của phép so sánh? Cho ví dụ, phân tích?

?Thế nào là nhân hoá ?

Cho vd minh họa?

Có mấy kiểu nhân hóa?

VD?

Nêu các tác dụng của phép nhân hóa? Lấy vd, phân tích?

?Thế nào là ẩn dụ?VD?

Lưu ý: Muốn có phép ẩn dụ thì giữa hai sự vật hiện tượng được so sánh ngầm phải có nét tương đồng quen thuộc nếu không sẽ trở nên khó hiểu.

Có mấy kiểu ẩn dụ thường gặp? VD?

Nêu tác dụng của phép ẩn dụ? Lấy ví dụ, phân tích?

? Nêu khái niệm, thế nào là hoán dụ? Lấy ví dụ minh họa?

Có mấy kiểu hoán dụ thường gặp?

? Thế nào là điệp ngữ? Cho ví dụ?

Có mấy dạng điệp ngữ?

* Lưu ý: Điệp ngữ khác với cách nói, cách viết lặp do nghèo nàn về vốn từ, do không nắm chắc cú pháp nên nói và viết lặp, đó là một trong những lỗi cơ bản về câu.

Thế nào là chơi chữ? Một số kiểu chơi chữ thường gặp?

? Thế nào là nói quá? Cho ví dụ? Phân tích?

? Thế nào là nói giảm nói tránh? Cho ví dụ? Phân tích?

? Thế nào là liệt kê? Cho ví dụ? Phân tích?

Phần 1. Lí thuyết

Các biện pháp tu từ từ vựng: So sánh, ẩn dụ, nhân hoá, hoán dụ, điệp ngữ, chơi chữ, nói quá, nói giảm- nói tránh.

1.So sánh

- KN: So sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật sự việc khác có nét tương đồng để làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.

-VD:
Trong như tiếng hạc bay qua
Đục như tiếng suối mới sa nửa vời.
(Nguyễn Du)
- Mỏ Cốc như cái dùi sắt, chọc xuyên cả đất
(Tô Hoài)

2. Cấu tạo của phép so sánh
Một phép so sánh thông thường gồm 3 yếu tố:
(1). Vế A : Đối tượng ( là sự vật, hoặc phương diện ...) được so sánh.
(2). Từ so sánh.
(3). Vế B : Sự vật làm chuẩn để so sánh.
+ Trong 3 yếu tố trên đây yếu tố (1) và yếu tố (3) phải có mặt. Nếu vắng mặt cả yếu tố (1) thì giữa yếu tố (1) và yếu tố (3) phải có điểm tương đồng quen thuộc. Lúc đó ta có ẩn dụ.
VD: Khi ta nói : Cô gái đẹp như hoa là so sánh. Còn khi nói : Hoa tàn mà lại thêm tươi (Nguyễn Du) thì hoa ở đây là ẩn dụ.
+ Yếu tố (2) có thể là các từ : như, giống, tựa, khác nào, tựa như, giống như, là, bao nhiêu,…bấy nhiêu, hơn, kém … Mỗi yếu tố đảm nhận một sắc thái biểu cảm khác nhau:
- Như có sắc thái giả định
- Là sắc thái khẳng định
- Tựa thể hiện mức độ chưa hoàn hảo,…
+ Trật tự của phép so sánh có khi được thay đổi.
VD:
Như chiếc đảo bốn bề chao mặt sóng
Hồn tôi vang tiếng vọng của hai miền.

3. Các kiểu so sánh
Dựa vào mục đích và các từ so sánh người ta chia phép so sánh thành hai kiểu:
a) So sánh ngang bằng
Phép so sánh ngang bằng thường được thể hiện bởi các từ so sánh sau đây: là, như, y như, tựa như, giống như hoặc cặp đại từ bao nhiêu…bấy nhiêu.
Mục đích của so sánh nhiều khi không phải là tìm sự giống nhau hay khác nhau mà nhằm diễn tả một cách hình ảnh một bộ phận hay đặc điểm nào đó của sự vật giúp người nghe, người đọc có cảm giác hiểu biết sự vật một cách cụ thể sinh động. Vì thế phép so sánh thường mang tính chất cường điệu.
VD: Cao như núi, dài như sông (Tố Hữu)
b) So sánh hơn kém
Trong so sánh hơn kém từ so sánh được sử dụng là các từ : hơn, hơn là, kém, kém gì…
VD:
- Ngôi nhà sàn dài hơn cả tiếng chiêng
Muốn chuyển so sánh hơn kém sang so sánh ngang bằng người ta thêm một trong các từ phủ định: Không, chưa, chẳng... vào trong câu và ngược lại.
VD:
Bóng đá quyến rũ tôi hơn những công thức toán học.
Bóng đá quyến rũ tôi không hơn những công thức toán học.

4. Tác dụng của so sánh
+ So sánh tạo ra những hình ảnh cụ thể sinh động. Phần lớn các phép so sánh đều lấy cái cụ thể so sánh với cái không cụ thể hoặc kém cụ thể hơn, giúp mọi người hình dung được sự vật, sự việc cần nói tới và cần miêu tả.
VD:
Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. (Ca dao)
+ So sánh còn giúp cho câu văn hàm súc gợi trí tưởng tượng của ta bay bổng. Vì thế trong thơ thể hiện nhiều phép so sánh bất ngờ.
VD:
Tàu dừa chiếc lược chải vào mây xanh
Cách so sánh ở đây thật bất ngờ, thật gợi cảm. Yếu tố (3) bị lược bỏ. Người đọc người nghe tha hồ mà tưởng tượng ra các mặt so sánh khác nhau làm cho hình tượng so sánh được nhân lên nhiều lần.
II. Nhân hoá.

1. Khái niệm: Nhân hoá là cách gọi hoặc tả con vật, cây cối, đồ vật, hiện tượng thiên nhiên bằng những từ ngữ vốn được dùng đẻ gọi hoặc tả con người; làm cho thế giới loài vật, cây cối đồ vật, … trở nên gần gũi với con người, biểu thị được những suy nghĩ tình cảm của con người.
Từ nhân hoá nghĩa là trở thành người. Khi gọi tả sự vật người ta thường gán cho sự vật đặc tính của con người. Cách làm như vậy được gọi là phép nhân hoá.
VD:
Cây dừa
Sải tay
Bơi
Ngọn mùng tơi
Nhảy múa (Trần Đăng Khoa)

2. Các kiểu nhân hoá
Nhân hoá được chia thành các kiểu sau đây:
+ Gọi sự vật bằng những từ vốn gọi người
VD:
Dế Choắt ra cửa, hé mắt nhìn chị Cốc. Rồi hỏi tôi :
- Chị Cốc béo xù đứng trước cửa nhà ta đấy hả ?
(Tô Hoài)
+ Những từ chỉ hoạt động, tính chất của con người được dùng để chỉ hoạt động, tính chất sự vật.
VD :
Muôn nghìn cây mía
Múa gươm
Kiến
Hành quân
Đầy đường
(Trần Đăng Khoa)
+ Những từ chỉ hoạt động, tính chất của con người được dùng để chỉ hoạt động tính chất của thiên nhiên
VD :
Ông trời
Mặc áo giáp đen
Ra trận
(Trần Đăng Khoa)
+ Trò chuyện tâm sự với vật như đối với người
VD :
Khăn thương nhớ ai
Khăn rơi xuống đất ?
Khăn thương nhớ ai
Khăn vắt trên vai
(Ca dao)
Em hỏi cây kơ nia
Gió mày thổi về đâu
Về phương mặt trời mọc...
(Bóng cây kơ nia)

3. Tác dụng của phép nhân hoá
Phép nhân hoá làm cho câu văn, bài văn thêm cụ thể, sinh động, gợi cảm ; làm cho thế giới đồ vật, cây cối, con vật được gần gũi với con người hơn.
VD :
Bác giun đào đất suốt ngày
Hôm qua chết dưới bóng cây sau nhà.

(Trần Đăng Khoa)

III. Ẩn dụ:

1. Khái niệm: Ẩn dụ là cách gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật hiện khác có nét tương đồng quen thuộc nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.
Ẩn dụ thực chất là một kiểu so sánh ngầm trong đó yếu tố so sánh giảm đi chỉ còn yếu tố làm chuẩn so sánh được nêu lên.
VD: Câu thơ:
Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng
Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ
(Viễn Phương)
Mặt trời ở dòng thơ thứ hai chính là ẩn dụ.

Hoặc
Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi
Mặt trời của mẹ em nằm trên lưng (Nguyễn Khoa Điềm)
Ca dao có câu:
Thuyền về có nhớ bến chăng ?
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.
Bến được lấy làm ẩn dụ để lâm thời biểu thị người có tấm lòng thuỷ chung chờ đợi, bởi những hình ảnh cây đa, bến nước thường gắn với những gì không thay đổi là đặc điểm quen thuộc ở những có người có tấm lòng thuỷ chung.
Ẩn dụ chính là một phép chuyển nghĩa lâm thời khác với phép chuyển nghĩa thường xuyên trong từ vựng. Trong phép ẩn dụ, từ chỉ được chuyển nghĩa lâm thời mà thôi.

2. Các kiểu ẩn dụ
Dựa vào bản chất sự vật hiện tượng được đưa ra so sánh ngầm, ta chia ẩn dụ thành các loại sau:
+ Ẩn dụ hình tượng là cách gọi sự vật A bằng sự vật B.
VD: Người Cha mái tóc bạc
(Minh Huệ)
Lấy hình tượng Người Cha để gọi tên Bác Hồ.
+ Ẩn dụ cách thức là cách gọi hiện tượng A bằng hiện tượng B.
VD: Về thăm quê Bác làng Sen
Có hàng râm bụt thắp lên lửa hồng.
(Nguyễn Đức Mậu)
Nhìn “hàng râm bụt” với những bông hoa đỏ rực tác giả tưởng như những ngọn đèn “thắp lên lửa hồng”.
+ Ẩn dụ phẩm chất là cách lấy phẩm chất của sự vật A để chỉ phẩm chất của sự vật B.
VD: Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài.
Tròn và dài được lâm thời chỉ những phẩm chất của sự vật B.
+ Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác là những ẩn dụ trong đó B là một cảm giác vốn thuộc một loại giác quan dùng để chỉ những cảm giác A vốn thuộc các loại giác quan khác hoặc cảm xúc nội tâm. Nói gọn là lấy cảm giác A để chỉ cảm giác B.
VD:
Mới được nghe giọng hờn dịu ngọt
Huế giải phóng nhanh mà anh lại muộn về.
(Tố Hữu)
Hay:
Đã nghe rét mướt luồn trong gió

Đã vắng người sang những chuyến đò
(Xuân Diệu)

3. Tác dụng của ẩn dụ

Ẩn dụ làm cho câu văn thêm giàu hình ảnh và mang tính hàm súc. Sức mạnh của ẩn dụ chính là mặt biểu cảm. Cùng một đối tượng nhưng ta có nhiều cách thức diễn đạt khác nhau. (thuyền – biển, mận - đào, thuyền – bến, biển – bờ) cho nên một ẩn dụ có thể dùng cho nhiều đối tượng khác nhau. Ẩn dụ luôn biểu hiện những hàm ý mà phải suy ra mới hiểu. Chính vì thế mà ẩn dụ làm cho câu văn giàu hình ảnh và hàm súc, lôi cuốn người đọc người nghe.
VD :
Trong câu : Người Cha mái tóc bạc

nếu thay Bác Hồ mái tóc bạc thì tính biểu cảm sẽ mất đi.

IV. Hoán dụ

1. Khái niệm:

- Hoán dụ là tên gọi sự vật, hiện tượng, khái niệm bằng tên của sự vật hiện tượng, khái niệm khác có quan hệ gần gũi với nó nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.

VD: Đầu bạc tiễn đầu xanh (Người già tiễn người trẻ: dựa vào dấu hiệu bên ngoài).

2. Các kiểu hoán dụ thường gặp:

+ Lấy một bộ phận để gọi toàn thể.

+ Lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng.

+ Lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật.

+ Lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng.

V. Điệp ngữ

1. Khái niệm: - Điệp ngữ là nhắc đi nhắc lại một từ, một ngữ trong câu văn, đoạn văn, câu thơ, đoạn thơ...

- Điệp ngữ vừa để nhấn mạnh ý vừa tạo cho câu văn, câu thơ, đoạn văn, đoạn thơ giàu

âm điệu, giọng văn trở nên tha thiết, nhịp nhàng hoặc hào hùng mạnh mẽ.

Ví dụ:

Trời xanh đây là của chúng ta

Núi rừng đây là của chúng ta

Những cánh đồng thơm ngát

Những ngả đường bát ngát

Những dòng sông đỏ nặng phù sa

2.Các loại điệp ngữ:

+ Điệp ngữ cách quãng.

+ Điệp ngữ nối tiếp.

+ Điệp ngữ chuyển tiếp (điệp ngữ vòng)

Ví dụ:

Anh đã tìm em rất lâu, rất lâu

Cô gái ở Thạch Kim, Thạch Nhọn

Khăn xanh, khăn xanh phơi đầy lán sớm

Sách giấy mở tung trắng cả rừng chiều.

= ĐN cách quãng

Chuyện kể từ những nỗi nhớ sâu xa

Thương em, thương em, thương em biết mấy

= ĐN nối tiếp

( Phạm Tiến Duật)

Cùng trông lại mà cùng chẳng thấy

Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu

Ngàn dâu xanh ngắt một màu

Lòng chàng ý thiếp ai sầu hơn ai.

= ĐN vòng tròn

(Chinh phụ ngâm)

VI. Chơi chữ.

1.Khái niệm.

- Chơi chữ là cách vận dụng ngữ âm, ngữ nghĩa của từ để tạo ra những cách hiểu bất ngờ, thú vị.

2. Một số kiểu chơi chữ thường gặp:

* Dùng từ gần nghĩa, đồng nghĩa để chơi chữ...

Nửa đêm, giờ tí, canh ba

Vợ tôi, con gái, đàn bà, nữ nhi

* Dùng từ đồng nghĩa, trái nghĩa:

Trăng bao nhiêu tuổi trăng già

Núi bao nhiêu tuổi gọi là núi non.

* Dùng lối nói lái:

Mang theo một cái phong bì

Trong đựng cái gì, đựng cái đầu tiên.

Hay: Con gái là cái bòn...

* Dùng từ đồng âm:

Bà già đi chợ Cầu Đông

Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng?

Thầy bói xem quẻ nói rằng

Lợi thì có lợi nhưng răng không còn!

Hoặc:

Hỡi cô cắt cỏ bên sông

Có muốn ăn nhãn thì lồng sang đây

(Ca dao)

- Từ tên một loại nhãn nổi tiếng ngon, ngọt, mát bổ (nhãn lồng) thế mà chàng trai lém lỉnh nọ đã khéo léo vận dụng để trêu chọc cô bạn gái rằng hãy chạy tế sang đây (lồng sang sông!) anh mới cho ăn nhãn... Ca dao xưa hóm thật!

- Các lối chơi chữ: Văn thơ trào phúng, ca dao, chèo cổ (vai hề) thường sử dụng nhiều lối chơi chữ rất độc đáo.

VII. Nói quá

1. Khái niệm: Nói quá là biện pháp tu từ phóng đại mức độ, qui mô, tính chất của sự vật, hiện tượng được miêu tả để nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm.

VD: Lỗ mũi mười tám ghánh long

Chồng yêu chồng bảo râu rồng trời cho

Đêm nằm thì ngáy o o

Chồng yêu chồng bảo ngáy cho vui nhà

Hoặc:

- Tôi nhớ em rời rụng chân tay,

Còn em quên bén cả ngày lẫn đêm.

VIII. Nói giảm nói tránh:

1. Khái niệm: - Nói giảm, nói tránh là một biện pháp tu từ dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyển tránh gây cảm giác đau buồn, ghê sợ, nặng nề, thô tục, thiếu lịch sự.

VD: - Bác Dương thôi đã thôi rồi

Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta.

-Cháu bé đã bớt đi ngoài chưa hả chị?

IX.Liệt kê

1. Khái niệm: - Là sắp xếp nối tiếp những đơn vị cú pháp cùng loại nhằm miêu tả sự phong phú, đa diện, phức tạp của sự vật.

VD: -Liệt kê đơn:Cơm áo gạo tiền bó buộc y.

-Liệt kê cặp:Tiền bạc và của cải, công sức và trí tuệ

Hoạt động của Gv & Hs

Nội dung cần đạt

Bài tập 1.

Tìm và phân tích các hoán dụ trong các ví dụ sau:

a. Chồng ta áo rách ta thương

Chồng người áo gấm xông hương mặc người. (Ca dao)

b. Sen tàn cúc lại nở hoa

Sầu dài ngày ngắn đông đà sang xuân

(Nguyễn Du)

c. Một viên gạch hồng, Bác chống lại cả một mùa băng giá...

(Chể Lan Viên)

Bài tập 2: Hai câu thơ sau sử dụng những biện pháp tu từ nào ?

Bài tập 3: Trong câu ca dao sau đây:
Trâu ơi ta bảo trâu này
Trâu ăn no cỏ trâu cày với ta
Cách trò chuyện với trâu trong bài ca dao trên cho em cảm nhận gì ?
Bài tập 4: Tìm phép nhân hoá và nêu tác dụng của chúng trong những câu thơ sau:

Trong gió trong mưa
Ngọn đèn đứng gác
Cho thắng lợi, nối theo nhau
Đang hành quân đi lên phía trước.

(Ngọn đèn đứng gác- Chính Hữu)

Bài tập 5:

Phân tích nghệ thuật ẩn dụ trong câu thơ sau: "Thân em vừa trắng lại vừa tròn" (Bánh trôi nước - Hồ Xuân Hương)

Bài 6:

Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng

Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ

(Viễn Phương - Viếng lăng Bác)

- Chỉ ra biện pháp tu từ trong hai câu thơ ?

- Phân tích giá trị biểu cảm ?

Bài tập 7. Chỉ ra và phân tích các biện pháp tu từ trong các câu sau:

a. Dưới trăng quyên đã gọi hè

Đầu tường lửa lựu lập loè đâm bong

b. Áo chàm đưa buổi phân li

Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay

c. Vứt đi những thứ văn nghệ ngòn ngọt, bày ra sự phè phỡn thoả thuê hay cay đắng chất độc của bệnh tật, quanh quẩn vài tình cảm gầy gò của cá nhân co rúm lại. Chúng ta muốn có những tiểu thuyết, những câu thơ thay đổi được cả cuộc đời người đọc – làm thành người, đẩy chúng ta đến một sự sống trước kia chỉ đứng xa nhìn thấp thoáng.

d.Cờ bạc, r­ượu chè, lô đề,… nó đều thông thạo cả. Khổ thân nhất là bà già nhà nó. Lá vàng sắp rụng đến nơi mà vẫn phải khòng l­ưng quẩy gánh ngày ngày kiếm vài ba chục để nuôi kẻ đầu xanh

e.Chao ôi, trông con sông, vui như thấy nắng giòn tan sau kì mưa dầm, vui như nối lại chiêm bao đứt quãng.

Bài tập 1: Phân biệt ẩn dụ, hoán dụ ?

- Chỉ ra những điểm khác nhau?

- Bên cạnh đó ẩn dụ và hoán dụ có điểm chung nào?

Bài tập 2: Viết đoạn văn ngắn nói lên những kỉ niệm, những cảm xúc sâu sắc của em đối với trường cấp hai thân yêu mà em đã gắn bó nhiều năm qua (đoạn văn sử dụng phép tu từ hoán dụ)

Bài tập 3: Em hãy tìm biện pháp tu từ và phân tích giá trị biểu đạt, biểu cảm của các biện pháp tu từ đó, trong hai câu thơ sau:

Bão bùng thân bọc lấy thân,

Tay ôm, tay níu, tre gần nhau thêm.

(“Tre Việt Nam”-Nguyễn Duy)

Bài tập 4: Viết đoạn văn ngắn (6-8 câu) nêu cảm nhận của em về một giờ ra chơi mà em thấy thú vị nhất. Đoạn văn có sử dụng một số biện pháp tu từ đã học, ghạch chân và chú thích các biện pháp tu từ đó?

Phần I. Bài tập cơ bản.

Gợi ý:

* a. “ áo rách” là hoán dụ lấy quần áo (áo rách) để thay cho con người (người nghèo khổ).

“áo gấm” cũng là hoán dụ lấy quần áo (áo gấm) để thay cho con người( người giàu sang, quyền quí).

* b. “ Sen” là hoán dụ lấy loài hoa đặc trưng ( hoa sen) để chỉ mùa (mùa hạ).

Cúc” là hoán dụ lấy loài hoa đặc trưng ( hoa cúc) để chỉ mùa (mùa thu).

- Chỉ với hai câu thơ nhưng Nguyễn Du đã diễn đạt được bốn mùa chuyển tiếp trong một năm, mùa hạ đi qua mùa thu lại đến rồi mùa thu kết thúc, đông bước sang, đông tàn, xuân lại ngự trị.

* c. “Viên gạch hồng” là hoán dụ lấy đồ vật (viên gạch hồng) để biểu trưng cho nghị lực thép, ý chí thép của con người. (Bác Hồ vĩ đại).

- “ Băng giá” là hoán dụ lấy hiện tượng tiêu biểu (cái lạnh ở Pa-ri) để gọi thay cho mùa (mùa đông)

Bài tập 2: Hai câu thơ sau sử dụng những biện pháp tu từ nào ?

“Mặt trời xuống biển như hòn lửa

Sóng đã cài then đêm sập cửa”

A. Nhân hoá và so sánh C. Ẩn dụ và hoán dụ.

B. Nói quá và liệt kê. D. Chơi chữ và điệp từ.

Gợi ý: A

Gợi ý :
- Chú ý cách xưng hô của người đối với trâu. Cách xưng hô như vậy thể hiện thái độ tình cảm gì ? Tầm quan trọng của con trâu đối với nhà nông như thế nào ? Theo đó em sẽ trả lời được câu hỏi.

Gợi ý :
Chú ý cách dùng các từ vốn chỉ hoạt động của người như:
- Đứng gác, nối theo nhau, hành quân, đi lên phía trước.

* Gợi ý:

- Nghĩa đen: Bánh trôi nước về màu sắc và hình dáng

- Nghĩa bóng : Hình ảnh về vẻ đẹp người phụ nữ có làn da trắng và thân hình đầy đặn .

Khi phân tích ta làm như sau : Cách sử dụng nghệ thuật ẩn dụ của nhà thơ thật tài tình vì qua hình ảnh cái bánh nhà thơ đã gợi cho người đọc hình dung được một hình ảnh khác thật sâu săc kín đáo đó là hình ảnh về vẻ đẹp người phụ nữ có làn da trắng và thân hình đầy đặn (nghĩa bóng) - từ đó gợi cảm xúc cho người đọc về người phụ nữ xưa ...

* Gợi ý:

- Phép tu từ ẩn dụ: Mượn hình ảnh mặt trời để chỉ Bác Hồ

- Cách sử dụng nghệ thuật ẩn dụ của nhà thơ thật tài tình vì qua hình ảnh “mặt trời” là một vầng thái dương “nghĩa đen”, tác giả tạo ra một hình ảnh so sánh ngầm sâu sắc, tế nhị làm cho người đoc suy nghĩ và hình dung ra được hình ảnh của Bác Hồ (nghĩa bóng) một con người rực rỡ và ấm áp như mặt trời dẫn dắt dân tộc ta trên con đường giành tự do và độc lập xây dựng tổ quốc công bằng dân chủ văn minh từ đó tạo cho người đọc một tình cảm yêu mến khâm phục vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc chúng ta.

Gợi ý.

a. Ẩn dụ: lửa lựu, chỉ hoa lựu nở nhiều, đỏ rực như những đốm lửa. Cách nói ẩn dụ làm cho bức tranh trở nên sinh động, rực rỡ sắc màu, hoa lựu không chỉ có màu, mà còn có độ sáng, độ nóng. Điệp phụ âm đầu “L” trong các từ “lửa lựu lập lòe” làm cho câu thơ có sức tạo hình.

b. Hoán dụ: “Áo chàm” chỉ đồng bào Việt Bắc

c. Ẩn dụ Văn nghệ ngòn ngọt: thứ văn nghệ tầm thường, hào nhoáng bề ngoài, không có giá trị

Tình cảm gầy gò: (phản ánh) những tình cảm, cảm xúc thoáng qua, vô nghĩa, tầm thường…

d. Lá vàng sắp rụng đến nơi mà vẫn phải khòng l­ưng quẩy gánh ngày ngày kiếm vài ba chục để nuôi kẻ đầu xanh

Ẩn dụ lá vàng: người già

Kẻ đầu xanh : người còn trẻ

e.Chao ôi, trông con sông, vui như thấy nắng giòn tan sau kì mưa dầm, vui như nối lại chiêm bao đứt quãng.

Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác: Nắng giòn tan

Phần II. Bài tập nâng cao

Bài tập 1

Gợi ý:

1. Những điểm khác nhau.

a. ẨN DỤ:

 - Giữa hai sự vật, hiện tượng có mối quan hệ tương đồng, tức giống nhau về phương diện nào đó.(hình thức; cách thức thực hiện; phẩm chất; cảm giác).

- Ẩn dụ lâm thời biểu hiện mối quan hệ giống nhau giữa hai sự vật.

- Cơ sở của ẩn dụ dựa trên sự liên tư­ởng giống nhau của hai đối tượng bằng so sánh ngầm.

- Về mặt nội dung(cấu tạo bên trong), ẩn dụ phải rút ra nét cá biệt giống nhau giữa hai đối tượng vốn là khác loại, không cùng bản chất. Nét giống nhau là cơ sở để hình thành ẩn dụ, đồng thời cũng là hạt nhân nội dung của ẩn dụ.

- Chức năng chủ yếu của ẩn dụ là biểu cảm. Hiện nay ẩn dụ được dùng rộng rãi trong nhiều phong cách ngôn ngữ khác nhau, không những trong văn xuôi nghệ thuật mà còn trong phong cách chính luận nhưng nhiều nhất vẫn là trong thơ ca.

b. HOÁN DỤ

- Giữa hai sự vật, hiện tượng có mối quan hệ tương cận, tức đi đôi, gần gũi với nhau (bộ phận - toàn thể; vật chứa đựng - vật bị chứa đựng; dấu hiệu của sự vật - sự vật; cụ thể - trừu tượng).

- Hoán dụ biểu thị mối quan hệ gần gũi, có thực giữa đối tượng biểu hiện và đối tượng được biểu hiện.

- Cơ sở của hoán dụ dựa trên sự liên tưởng kề cận của hai đối tượng mà không so sánh.

- Về mặt nội dung cơ sở để hình thành hoán dụ là sự liên tưởng phát hiện ra mối quan hệ khách quan có thực có tính chất vật chất hoặc logic giữa các đối tượng.

- Chức năng chủ yếu của hoán dụ là nhận thức. Nó được dùng trong nhiều phong cách ngôn ngữ khác nhau nhưng thường đắc dụng trong văn xuôi nghệ thuật, vì sức mạnh của nó vừa ở tính cá thể hoá và tính cụ thể vừa ở tính biểu cảm kín đáo và sâu sắc.

2. NHỮNG ĐIỂM GIỐNG NHAU:

- Cả ẩn dụ và hoán dụ đều lấy tên sự vật, hiện tư­ợng này để gọi tên sự vật hiện t­ượng khác có nét tương đồng với nó.

- Về mặt hình thức hoán dụ giống ẩn dụ ở chỗ chỉ có một vế (vế biểu hiện), còn vế kia(vế được biểu hiện) bị che lấp đi.

- Nó được dùng trong nhiều phong cách ngôn ngữ khác nhau.

Bài tập 2:

Chẳng bao lâu nữa, em và các bạn từ dã mái trường cấp hai thân yêu để thi vào trường THPT. Thầy cô giáo, bạn học, lớp học, sân trường, hàng cây...đã để lại trong em bao kỉ niệm đẹp một thời cắp sách. Là sao có thể quên được những buổi lao động, những giờ liên hoan văn nghệ, những trận đá bóng trên sân trường. Cô giáo chủ nhiệm lớp 9A, dạy văn là cây đơn ca tuyệt vời, được toàn trường mếm mộ. Đội bóng lớp 9A có nhiều chân ghi bàn lợi hại đã giật giải vô địch bóng đá của trường. Cây bàng, tán xòe rộng như chiếc ô xanh che mát một góc sân trường là người bạn thân thiết của chúng em. Hôm nay, lá bàng thì thầm trong gió như gửi lời chào yêu thương tới các bạn nhỏ-những cánh chim non sắp rời tổ ấm bay tới mọi chân trời .

Bài tập 3:

- Các biện pháp tu từ:

+ Bão bùng: Hình ảnh tượng trưng cho gian khổ, khó khăn

+ Nhân hóa: thân bọc lấy thân, tay ôm tay níu.

+ Điệp từ: “thân”, “tay” được láy lại hai lần.

- Giá trị biểu đạt biểu cảm:

Đây là hai câu thơ đặc sắc nhất trong bài thơ “Tre VN’ của Nguyễn Duy. Tre không chỉ là vẻ đẹp thân mật của làng quê mà còn là biểu tượng cho các phẩm chất cao quý của người nông dân VN. Cũng như tre gắn bó với nhau “nên lũy nên thành”, người dân cày VN, trong bão bùng” gian khổ, biết yêu thương đoàn kết che chở cho nhau “thân bọc lấy thân”, bảo vệ nhau “tay ôm tay níu” để cùng tồn tại, phát triển và sống trong hạnh phúc. Điệp từ làm cho ý thơ được nhấn mạnh, giọng thơ êm ái nhịp nhàng, gợi cảm. Niềm thương mến và tự hào của tác giả được diễn tả trong một vần thơ hàm súc, hình tượng và truyền cảm sâu sắc.

Bài tập 4:

Giờ ra chơi, trường ồn như vỡ chợ. Vài nhóm nữ sinh tụ tập dưới tán lá mát rượi của cụ bàng; từng cặp từng cặp bạn nam chơi đá cầu với nhau, trên vai ai nấy đều ướt đẫm ánh nắng; một đám học sinh khác lại ùa đến căn-tin ăn quà vặt;... Cảnh vui tươi, nhộn nhịp đó khó có người học trò nào quên được. Bởi sau mỗi giờ ra chơi lại khiến chúng tôi thấy tinh thần sáng khoái hơn, tràn trề sức lực để học tập tốt hơn. 
*lại: phó từ chỉ sự tiếp diễn tương tự. 
*ồn như vỡ chợ: so sánh 
*cụ bàng: nhân hóa kiểu dùng những từ vốn dùng để gọi người để gọi sự vật. 
*ướt đẫm ánh nắng: ẩn dụ chuyển đổi cảm giác. (thị->xúc) 
*trường: hoán dụ kiểu lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng.

B ( vế biểu hiện)

- Tình cảm chân thật, sâu sắc

- Vun đắp tình cảm

- Tình cảm hời hợt

-Tiếc công vun đắp tình cảm

-Giếng sâu

-Gàu dài

- Giếng cạn

   - Sợi dây

Hoạt động của GV- HS

Nội dung cần đạt

- Thời gian: 30 phút

- Phương pháp:

+ Phát vấn.

+ Động não

? Thế nào là câu nghi vấn? Cho ví dụ?

? Nêu hình thức, chức năng của câu nghi vấn?

? Nêu hình thức, chức năng của câu cầu khiến?

? Nêu hình thức, chức năng của câu phủ định?

? Hãy cho biết đặc điểm hình thức, chức năng, dấu hiệu nhận biết, khả năng sử dụng của câu cảm thán, câu trần thuật?

GV: phát PBT

- HS: làm việc cá nhân, TLN, trình bày…

- GV: NX, đánh giá

Tiết 1: Làm BT 1,2,3,4.

Tiết 2: Làm BT 5,6,7,8.

I. Kiến thức cơ bản

1. Câu nghi vấn:

a. Đặc điểm:

+ Thường có dấu chấm hỏi

+ Câu có những từ nghi vấn: có…không, làm (sao), hay (là)

b. Hình thức: có từ ngữ nghi vấn

Khi viết, kết thúc bằng dấu chấm hỏi

c. Chức năng:

+ Chức năng chính: Dùng để hỏi

+ Các chức năng khác: Cầu khiến, phủ định, đe doạ, bộc lộ cảm xúc

* Một số trường hơp câu nghi vấn kết thúc bằng dấu chấm, chấm than, chấm lửng

2. Câu cầu khiến

a. Hình thức

+ Có từ ngữ cầu khiến: Hãy, đừng, chớ. .

+ Kết thúc câu: dấu chấm than; dấu chấm.

b. Chức năng: ra lệnh, yêu cầu, đề nghị, khuyên bảo

3.Câu phủ định:

a. Hình thức: Có từ ngữ phủ định: Không, chẳng, chả, chưa, không phải ....

b. Mục đích: Dùng để:

- Thông báo, xác nhận không có sự vật, sự việc, tính chất, quan hệ nào đó (phủ định miêu tả)

- Phản bác một ý kiến, một nhận định (phủ định bác bỏ)

4. Câu cảm thán, câu trần thuật:

II/ Luyện tập

Hoạt động của GV- HS

Nội dung cần đạt

- Thời gian: 30 phút

- Phương pháp:

+ Phát vấn.

+ Động não

? Thế nào là trợ từ? Cho ví dụ?

? Khi sử dụng trợ từ cần lưu ý điều gì?

? Thế nào là thán từ? Cho ví dụ?

? Có mấy loại thán từ?

? Chức năng chính của tình thái từ là gì?

? Dực vào chức năng hãy cho biết tình thái từ có mấy loại?

GV: phát PBT

- HS: làm việc cá nhân, TLN, trình bày…

- GV: NX, đánh giá

Tiết 1: Làm BT 1,2,3,4.

Tiết 2: Làm BT 5,6,7,8.

I. Kiến thức cơ bản

1. Trợ từ:

a. Khái niệm:

Là những từ chuyên đi kèm một từ ngữ trong câu để nhấn mạnh hoặc để nêu ý nghĩa đánh giá sự vật, sự việc được các từ ngữ đó biểu thị.

b. Các lưu ý:

- Có những từ có hình thức âm thanh giống với các trợ từ nhưng không phải là trợ từ.

Ví dụ:

+ Nó đưa tôi những 100 ngàn đồng.

+ Nó đưa tôi những đồng bạc cuối cùng trong túi của nó.

(Ví dụ 1 là trợ từ; ví dụ 2 không phải là trợ từ mà là lượng từ )

- Trợ từ chia làm 2 loại:

+ Trợ từ biểu thị cách đánh giá về sự vật, sự việc…

Ví dụ - Nó đưa cho tôi có 50 nghìn đồng.

- Nó đưa cho tôi những 50 nghìn đồng.

+ Trợ từ dùng để nhấn mạnh:

Ví dụ

- Ngay bản thân anh, anh còn không hiểu.

- Chính mắt tôi nhìn thấy.

2. Thán từ:

a. Khái niệm:

- Là từ dùng để bộc lộ tình cảm, cảm xúc của người nói hoặc dùng để gọi đáp.

- Thán từ thường đứng ở đầu câu, có khi được tách thành câu đặc biệt.

b. Các loại thán từ: Gồm 2 loại chính:

- Thán từ bộc lộ tình cảm, cảm xúc.

- Thán từ gọi đáp

3. Tình thái từ:

a. Chức năng của tình thái từ:

+ Tình thái từ dùng để tạo câu chia theo mục đích nói.

+ Tình thái từ dùng để biểu thị tình cảm, cách ứng xử của người nói như: ạ, nhé, cơ, mà...

Ví dụ: Em ăn phở ạ!

Em ăn phở cơ.

( ạ biểu thi thái độ lễ phép; cơ biểu thị sự thân mật kèm chút nũng nịu )

b. Các loại tình thái từ: Gồm các loại đáng chú ý sau:

- TTT nghi vấn: à,ư, hả, hử, chứ chăng…

- TTT cầu khiến: đi, nào, với…

- TTT cảm thán: thay, sao….

- TTT biểu thị sắc tháI tình cảm: ạ, nhé, cơ, mà…

-> Khi sử dụng tình thái từ phải chú ý lựa chọn sao cho phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp, phù hợp với quan hệ xã hôi, thứ bậc, tình cảm.

II/ Luyện tập

Hoạt động của GV

Hoạt động

của HS

Kiến thức

HĐ1: Hướng dẫn HS củng cố kiến thức cần nhớ

? Thế nào là văn bản thuyết minh?

? Hãy chỉ ra sự khác nhau giữa văn thuyết minh với các kiểu văn khác?

? Muốn làm tốt bài văn thuyết minh, người viết phải làm gì?

- HS trả lời

- Nhận xét

- Ghi bài

- Hs thảo luận nhóm đôi

- Hs trả lời

- Nhận xét

- Ghi bài

- HS trả lời

- Nhận xét

- Ghi bài

I. Kiến thức cần nhớ

1. Khái niệm

Văn bản thuyết minh là kiểu văn bản thông dụng trong mọi lĩnh vực đời sống nhằm cung cấp tri thức về đặc điểm tính chất, nguyên nhân ... của các hiện tượng và sự vật trong tự nhiên, xã hội.

2. Phân biệt sự khác nhau giữa văn thuyết minh với các kiểu văn khác

3. Muốn làm tốt bài văn thuyết minh, người viết phải :

- Quan sát,tìm hiểu,tích lũy tri thức về sự vật,hiện tượng cần thuyết minh.

- Nắm bắt bản chất đặc trưng của sự vật, hiện tượng cần thuyết minh

? Kể tên các phương pháp thuyết minh?

- HS trả lời

- Nhận xét

- Ghi bài

4. Phương pháp thuyết minh

- Nêu định nghĩa, giải thích

- Liệt kê

- Nêu VD

- Số liệu (con số)

- So sánh

- Phân tích, phân loại

? Hãy lập dàn ý đối với các đề bài sau:

- Giới thiệu một đồ dùng

- Giới thiệu một danh lam thắng cảnh

- Giới thiệu một thể loại văn học

- Giới thiệu một phương pháp (làm đồ dùng học tập, thí nghiệm)

- HS thảo luận nhóm lớn

- Đại diện nhóm trả lời

- Nhận xét

- Ghi bài

5. Bố cục của bài thuyết minh

* Giới thiệu một đồ dùng

a. Mở bài: Giới thiệu đồ dùng một cách chung nhất.

b. Thân bài:

- Giới thiệu về hình dáng, chất liệu, kích thước, màu sắc, cấu tạo, cách sử dụng, công dụng.

- Những điều cần lưu ý khi lựa chọn để mua, khi sử dụng.

c. Kết bài: Giá trị của đồ dùng đối với cuộc sống.

* Giới thiệu một danh lam thắng cảnh:

a. Mở bài: Giới thiệu chung về thắng cảnh.

b. Thân bài: Giới thiệu vị trí địa lí, quá trình hình thành và phát triển ...

- Cấu trúc, quy mô, từng khối, từng mặt, từng phần ...

- Sơ lược sự tích, hiện vật trưng bày, ...

- Phong tục, lễ hội ...

c. Kết bài: ý nghĩa lịch sử, văn hóa xã hội của thắng cảnh.

* Giới thiệu một thể loại văn học

a. Mở bài: Nêu định nghĩa chung về thể loại đó.

b. Thân bài: Nêu các đặc điểm của thể loại đó (có ví dụ kèm theo minh họa)

c. Kết bài: Cảm nhận của em về vẻ đẹp của thể loại văn học đó.

* Giới thiệu một phương pháp (làm đồ dùng học tập, thí nghiệm)

a. Mở bài: Giới thiệu tên đồ dùng.

b. Thân bài:

- Nguyên vật liệu.

- Cách làm.

- Yêu cầu thành phẩm.

c. Kết bài: Những điều cần lưu ý trong quá trình tiến hành

HĐ2: Hướng dẫn HS luyện tập (15 phút)

Hs làm bài tập 1; bài tập 2(ý a, b)

Bài tập 1:

Cho phần văn bản sau:

“Cách hang Trống 2 km về phía Tây Bắc là hang Sửng Sốt trên đảo Bồ Hòn. Hang có hai ngăn. Ngăn ngoài vuông vức, vách dựng đứng phẳng lì. Trần và nền hang phẳng, nhẫn như láng xi 'măng. Toàn hang màu xanh cẩm thạch, loáng thoáng điểm những vân dọc hồng nhạt. Ngăn trong hình hàm ếch, có năm khối đá giống hình năm ông tượng ở năm tư thế khác nhau. Giữa lòng hang một khối thạch nhũ trắng toát vươn lên uy nghi, mang dáng một vị tướng đời xưa khoác áo hoàng bào, ngồi trên lưng ngựa. Dưới ánh sáng mờ ảo, bàng bạc hơi nước, các mảng đá, trụ đá trong hang giống hình người, súc vật, dường như sống dậy, đang cử động, khiến cho du khách bàng hoàng sửng sốt.

(Theo Hòn nước Hạ Long, trong Almanach Những nền văn minh thế giới)

a. Hãy nhận xét về thứ tự sắp xếp ý trong đoạn văn.

b. Có thể đảo trật tự các câu trong đoạn văn được không ? Vỉ sao ?

- Thảo luận bàn

- Hs trả lời

- Nhận xét

- Ghi bài

II. Luyện tập

Bài tập 1

a. Căn cứ nội dung của đoạn văn và các từ đóng vai trò chủ ngữ của các câu văn trong đoạn, thứ tự sắp xếp ý trong đoạn văn: ngăn ngoài, trần và nền, toàn hang, ngăn trong, giữa lòng hang,

b. Căn cứ vào trình tự các ý trong lời thuyết minh, giới thiệu về hang Sửng Sốt, em sẽ thấy được tính lô-gíc của việc sắp xếp ý. Nếu đảo trật tự các câu trong đoạn thì đương nhiên tính lô-gíc ấy sẽ bị phá vỡ. Do vậy không thể đảo trật tự các câu trong đoạn văn.

Bài tập 2:

Hãy thuyết minh cách làm đồ chơi dân gian (đèn ông sao)

a. Tìm hiểu đề

b. Lập dàn ý

c. Viết đoạn mở bài

- HS làm bài

- Trình bày

- Nhận xét

- Chữa bài

Bài tập 2:

a.Tìm hiểu đề:

- Kiểu bài: Thuyết minh cách làm đồ chơi.

- Đối tượng: Đèn ông sao.

b. Lập dàn ý

* Mở bài:

Giới thiệu làm đồ chơi : chiếc đèn ông sao. 
* Thân bài: 
- Nguyên vật liệu : 
Chuẩn bị : 
+ 10 thanh tre hoặc trúc có chiều dài bằng nhau, dày từ 5mm đến 1cm được vót nhẵn. 
+ 5 que tre (trúc) dài từ 8cm đến 10cm , tùy đèn to hay nhỏ, dày độ 5mm. 
+ Giấy bóng màu 
+ Dây để buộc. 
- Cách làm (cách thực hiện): 
+ Làm khung 
Lấy 10 thanh tre có chiều dài bằng nhau, buộc 5 thanh vào nhau thành hình sao 5 cánh, như vậy được 1 đôi hình sao 5 cánh. 
Lưu ý: trước khi buộc, vót mỏng hai đầu tiếp giáp nhau của 2 thanh tre và buộc ít vòng dây để sau còn buộc tiếp. 
Ráp 2 hình sát lại với nhau và buộc chặt ở 5 đầu cánh sao. 
Lấy que tre ngắn gắn ở 5 gốc của cánh sao, ta sẽ được khung của đèn. 
+ Dán giấy vào khung 
Cắt giấy bóng theo đúng hình tam giác các cánh ngôi sao và hình ngũ giác ở giữa. 
Dán giấy lên đèn, chừa khoảng phía dưới cho nến vào và khoảng phía trên để làm chỗ thông hơi. 
* Kết bài: lời nhận xét : 
- Làm đồ chơi là 1 trong những hoạt động kĩ thuật trong nhà trường giúp các em hs tính khéo léo, sáng tạo và mang lại niềm vui lao động.

Hoạt động của GV

Hoạt động

của HS

Kiến thức

HĐ: Hướng dẫn HS luyện tập (tiếp)

Hs làm bài tập 2(ý c)

Bài tập 3:

Đọc văn bản sau và trả lời câu hỏi:

(1) Hà Nội có nhiều danh lam thắng cảnh. (2) Tuy nhiên nếu bạn là khách phương xa đến thăm Hà Nội thì bạn nên dành thời gian đến thăm chùa Một Cột. (3) Chùa nằm ở trung tâm quận Ba Đình, phía bên phải lăng Bác, trên một con phố nhỏ cùng tên: phố Chùa Một Cột.

(4) Xét về tổng thể, chùa như mooth bông sen mọc lên trong lòng một cái hồ nhỏ. (5)Ngay chính giữa lòng hồ, người ta xây một trụ đá lớn, đường kình 1,2 m nhô lên cao khỏi mặt nước 4m. (6)Ở trên khối đá lớn này là hệ thống các thanh giằng, xà đỡ chắc chắn cho một mặt bằng hình vuông mỗi chiều dài 3 m. (7) Trên là một tòa lầu nhỏ, kiến trúc cổ mái cong. (8) Ở trong tòa lầu, người ta thờ Phật Bà Quan Âm. (9)Để vào được chùa phải đi ngang qua một chiếc cầu thang bằng đá xây từ mép hồ. (10)Trên cửa có đề ba chữ “Liên Hoa đài”. (11) Đây là tên đúng của chùa. (12)Tuy vậy, chúng ta thường gọi đó là chùa Một Cột – đơn giản và thân thuộc.

(13)Nguồn gốc ra đời của chùa Một Cột rất thú vị. (14) Tương truyền rằng vua Lí Thái Tông nằm mơ thấy Phật Quan Âm ngự trên tòa sen nghìn cánh. (15) Nhà vua được Phật Bà dắt tay lên đài sen đứng cạnh mình. (16) Vua đem giấc mộng kể lại cho các quan. (17) Bá quan trong triều đều cho đấy là điềm lành và xin xây dựng một ngôi chùa thờ Quan Thế Âm. (18) Vì vậy, năm 1049 chùa được xây dựng với kiến trúc đồ sộ, gọi là chùa Diên Hựu. (19) Chùa được xây dựng trong một hồ nước có tên là hồ Linh Chiều. (20) Ở giữa, nhà vua cho xây một trụ đá lớn. (21) Phía trên xây đá tượng trưng cho đài sen nghìn cánh. (22) Trên đó dặt một lầu cao, bên trong có tượng Phật Bà bằng đá quý. (23) Vòng quanh hồ là dãy hành lang. (24) Lại đào ao Bích Trì, mỗi bên đầu có cầu vồng bắc để đi qua. (25) Tất cả hợp thành một quần thể kiến trúc thật quy mô, đồ sộ.

(26) Trải qua thời gian, chùa giờ không còn tồn tại nữa. (27) Năm 1954, trước khi rút khỏi Hà Nội, Pháp ra lệnh nổ mìn phá hủy chùa. (28) Khi vào tiếp quản Thủ đô, chính quyền đã cho xây dựng lại chùa với quy mô nhỏ hơn, mô phỏng hình ảnh chùa cũ. (29) Đến tháng 4 năm 1955, việc xây dựng được hoàn tất. (30) Trong chùa có trồng một cây bồ đề mà Tổng thống Ấn Độ Pra-xát tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh. (31) Cả hai vị nguyên thủ đã cùng trồng cây bồ đề này. (32) Đến nay, nó đã trở thành một cây đại thụ, tán lá vươn rộng che rợp cả khu vườn.

(33) Tuy chỉ là mô hình thu nhỏ nhưng chùa Một Cột trở thành hình ảnh in sâu vào tâm linh mỗi người dân Hà Nội. (34) Đây cũng là một di tích lịch sử có một không hai trên đất nước. (35) Ngay từ năm 1962, chùa đã được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích lịch sử, kiến trúc.

a. Ngôi chùa được thuyết minh theo những trình tự nào? Nêu rõ cùng với số câu tương ứng?

b. Các câu từ câu (13) đến (17) có thuộc văn bản tự sự không? Vì sao?

c. Yếu tố biểu cảm xuất hiện ở phần nào của văn bản? Có hợp lí và cần thiết không?

d. Phần mở bài và kết bài có quan hệ như thế nào?

e. Văn bản đã huy động những nguồn kiến thức nào để giới thiệu và chùa Một Cột? Chỉ rõ câu có liên quan.

- Hs viết đoạn

- Hs đọc

- Nhận xét

- Hs thảo luận nhóm đôi

- Nhận xét

- Ghi bài

Bài tập 2

c. Viết đoạn:

Chiếc đèn ông sao đã có ở Việt Nam từ rất lâu đời, có thể nó được lấy cảm hứng từ những cánh đồng lúa nước ở nơi đây. Chiếc đèn ông sao phổ biến ở khắp ba miền Bắc, Trung, Nam của Việt Nam vào dịp Tết trung thu. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có trưng bày, giới thiệu và hướng dẫn trò chơi này

Bài tập 3:

a. Ngôi chùa được thuyết minh theo hai trình tự:

- Trình tự không gian: từ dưới lên trên, từ chính giữa mở rộng ra xung quanh. (Từ câu 4 đến câu 10, từ câu 19 đến câu 25)

- Trình tự thời gian: từ thời nhà Lí đến ngày nay (Từ câu 18 đến câu 32)

b. Từ câu 13 đến câu 17 không thuộc kiểm văn bản tự sự. Vì nó không nhằm kể chuyện mà nhằm cung cấp tri thức về nguồn gốc của chùa, đồng thời giải thích đặc điểm cấu tạo của chùa: có thờ Phật Bà Quan Âm, có những kiến trúc bằng đá trông giống đài sen…

c. Yếu tố biểu cảm xuất hiện chủ yếu ở phần kết bài. Sự xuất hiện của yếu tố này là cần thiết. Đây là thuyết minh về danh lam thắng cảnh – thuyết monh về cái đẹp trên quê hương đất nước nên cho phép bộc lộ tình cảm, sự rung động của người thuyết minh ở mức độ nhất định. Điều này khiến cho văn bản thuyết minh thêm hấp dẫn.

d. Phần mở bài giới thiệu về chùa Một Cột. Phần kết bài vừa là tổng hợp của phần thân bài vừa ngầm giải thích lí do vì sao ở phần mở bài lại khuyên người ta đến thăm chùa.

- Bài thuyết minh vì thế có sự hô ứng, tạo ra sự liền mạch và mối quan hệ chặt chẽ giữa các phần trong bài.

e. Các kiến thức được sử dụng trong bài viết:

- Truyền thuyết dân gian: từ câu 13 đến câu 17

- Kiến thức lịch sử: câu 18, từ câu 27 đến 31

- Kiến thức về kiến trúc: từ câu 4 đến câu 10, từ câu 19 đến câu 25.

Bài tập 4

Lập dàn ý phần Thân bài cho hai đề văn sau:

Đề 1: Miêu tả ngôi trường của em.

Đề 2: Giới thiệu về ngôi trường (hoặc thành phố hay khu phố) của em.

Từ đó rút ra sự khác nhau giữa miêu tả một địa danh và giới thiệu một địa danh.

- HS làm bài cá nhân

Bài tập 4

* Dàn ý Thân bài bài văn miêu tả:

- Tả cổng trường

- Tả sân trường với rất nhiều cây xanh bóng mát.

- Các toà nhà chính: dãy nhà hiệu bộ, các dãy phòng học

- Vườn trường và khu thể dục.

* Dàn ý Thân bài bải văn thuyết minh:

- Tên trường, ngày thành lập, vị trí, diện tích của trường.

- Lịch sử phát triển của ngôi trường

- Các khu vưc của trường

- Số lượng học sinh, các khối lớp

- Số lượng giáo viên

- Các thành tích của trường qua các năm trong đào tạo và thi đua.

* Từ đó ta thấy sự khác nhau:

- Về nội dung :

+ Tả một địa danh lả làm cho cảnh quan nơi đó như hiện ra trước mắt người đọc, truyền tình cảm của em đến người đọc về vẻ độc đáo của nơi đó.

+ Còn giới thiệu về một địa danh thì phải làm cho người đọc hiểu biết về vị trí, lai lịch, quy mô cơ sở vật chất, thành tích trong mọi hoạt động, và những giá trị khác của nơi đó.

- Về bố cục :

+ Bài tả cảnh có thể theo trình tự cảnh từ ngoài vào trong. Tập trung tả cảnh nào em yêu thích nhất (có nhiều kỉ niệm hoặc hấp dẫn nhất).

+ Còn bài thuyết minh thì bố cục theo trình tư các bộ phận cấu thành và các phương diện hoạt động của nơi đó.

Bài tập 1: Cho phần văn bản sau:

“Cách hang Trống 2 km về phía Tây Bắc là hang Sửng Sốt trên đảo Bồ Hòn. Hang có hai ngăn. Ngăn ngoài vuông vức, vách dựng đứng phẳng lì. Trần và nền hang phẳng, nhẫn như láng xi 'măng. Toàn hang màu xanh cẩm thạch, loáng thoáng điểm những vân dọc hồng nhạt. Ngăn trong hình hàm ếch, có năm khối đá giống hình năm ông tượng ở năm tư thế khác nhau. Giữa lòng hang một khối thạch nhũ trắng toát vươn lên uy nghi, mang dáng một vị tướng đời xưa khoác áo hoàng bào, ngồi trên lưng ngựa. Dưới ánh sáng mờ ảo, bàng bạc hơi nước, các mảng đá, trụ đá trong hang giống hình người, súc vật, dường như sống dậy, đang cử động, khiến cho du khách bàng hoàng sửng sốt.

(Theo Hòn nước Hạ Long, trong Almanach Những nền văn minh thế giới)

a. Hãy nhận xét về thứ tự sắp xếp ý trong đoạn văn.

b. Có thể đảo trật tự các câu trong đoạn văn được không ? Vỉ sao ?

Bài tập 2:

Đọc văn bản sau và trả lời câu hỏi:

(1) Hà Nội có nhiều danh lam thắng cảnh. (2) Tuy nhiên nếu bạn là khách phương xa đến thăm Hà Nội thì bạn nên dành thời gian đến thăm chùa Một Cột. (3) Chùa nằm ở trung tâm quận Ba Đình, phía bên phải lăng Bác, trên một con phố nhỏ cùng tên: phố Chùa Một Cột.

(4) Xét về tổng thể, chùa như một bông sen mọc lên trong lòng một cái hồ nhỏ. (5)Ngay chính giữa lòng hồ, người ta xây một trụ đá lớn, đường kình 1,2 m nhô lên cao khỏi mặt nước 4m. (6)Ở trên khối đá lớn này là hệ thống các thanh giằng, xà đỡ chắc chắn cho một mặt bằng hình vuông mỗi chiều dài 3 m. (7) Trên là một tòa lầu nhỏ, kiến trúc cổ mái cong. (8) Ở trong tòa lầu, người ta thờ Phật Bà Quan Âm. (9)Để vào được chùa phải đi ngang qua một chiếc cầu thang bằng đá xây từ mép hồ. (10)Trên cửa có đề ba chữ “Liên Hoa đài”. (11) Đây là tên đúng của chùa. (12)Tuy vậy, chúng ta thường gọi đó là chùa Một Cột – đơn giản và thân thuộc.

(13)Nguồn gốc ra đời của chùa Một Cột rất thú vị. (14) Tương truyền rằng vua Lí Thái Tông nằm mơ thấy Phật Quan Âm ngự trên tòa sen nghìn cánh. (15) Nhà vua được Phật Bà dắt tay lên đài sen đứng cạnh mình. (16) Vua đem giấc mộng kể lại cho các quan. (17) Bá quan trong triều đều cho đấy là điềm lành và xin xây dựng một ngôi chùa thờ Quan Thế Âm. (18) Vì vậy, năm 1049 chùa được xây dựng với kiến trúc đồ sộ, gọi là chùa Diên Hựu. (19) Chùa được xây dựng trong một hồ nước có tên là hồ Linh Chiều. (20) Ở giữa, nhà vua cho xây một trụ đá lớn. (21) Phía trên xây đá tượng trưng cho đài sen nghìn cánh. (22) Trên đó dặt một lầu cao, bên trong có tượng Phật Bà bằng đá quý. (23) Vòng quanh hồ là dãy hành lang. (24) Lại đào ao Bích Trì, mỗi bên đầu có cầu vồng bắc để đi qua. (25) Tất cả hợp thành một quần thể kiến trúc thật quy mô, đồ sộ.

(26) Trải qua thời gian, chùa giờ không còn tồn tại nữa. (27) Năm 1954, trước khi rút khỏi Hà Nội, Pháp ra lệnh nổ mìn phá hủy chùa. (28) Khi vào tiếp quản Thủ đô, chính quyền đã cho xây dựng lại chùa với quy mô nhỏ hơn, mô phỏng hình ảnh chùa cũ. (29) Đến tháng 4 năm 1955, việc xây dựng được hoàn tất. (30) Trong chùa có trồng một cây bồ đề mà Tổng thống Ấn Độ Pra-xát tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh. (31) Cả hai vị nguyên thủ đã cùng trồng cây bồ đề này. (32) Đến nay, nó đã trở thành một cây đại thụ, tán lá vươn rộng che rợp cả khu vườn.

(33) Tuy chỉ là mô hình thu nhỏ nhưng chùa Một Cột trở thành hình ảnh in sâu vào tâm linh mỗi người dân Hà Nội. (34) Đây cũng là một di tích lịch sử có một không hai trên đất nước. (35) Ngay từ năm 1962, chùa đã được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích lịch sử, kiến trúc.

a. Ngôi chùa được thuyết minh theo những trình tự nào? Nêu rõ cùng với số câu tương ứng?

b. Các câu từ câu (13) đến (17) có thuộc văn bản tự sự không? Vì sao?

c. Yếu tố biểu cảm xuất hiện ở phần nào của văn bản? Có hợp lí và cần thiết không?

d. Phần mở bài và kết bài có quan hệ như thế nào?

e. Văn bản đã huy động những nguồn kiến thức nào để giới thiệu và chùa Một Cột? Chỉ rõ câu có liên quan.

Bài tập 4

Lập dàn ý phần Thân bài cho hai đề văn sau:

Đề 1: Miêu tả ngôi trường của em.

Đề 2: Giới thiệu về ngôi trường (hoặc thành phố hay khu phố) của em.

Từ đó rút ra sự khác nhau giữa miêu tả một địa danh và giới thiệu một địa danh

Hoạt động của GV và HS

Nội dung cần đạt

- GV nêu câu hỏi, HS suy nghĩ trả lời.

? Em hiểu thế nào là luận điểm?

? Luận điểm trong bài văn nghị luận phải như thế nào?

? Khi trình bày luận điểm trong bài văn nghị luận cần chú ý những điều gì?

GV chốt lại kiến thức trọng tâm.

- GV hướng dẫn học sinh phần luyện tập: làm BT 1,2

- HS làm, nhận xét, GV chữa

I. Lý thuyết

1. Khái niệm văn nghị luận:

Văn nghị luận là đưa ra các lý lẽ dẫn chứng để bảo vệ hoặc làm sáng tỏ một quan điểm, tư tưởng (luận điểm) nào đó.

2. Đặc điểm của văn nghị luận:

Một bài văn nghị luận đều phải có luận điểm, luận cứ và lập luận. Trong một bài văn có thể có một luận điểm chính và các luận điểm phụ.

+ Luận điểm: Là ý kiến thể hiện tư tưởng, quan điểm của bài văn được nêu ra dưới hình thức câu khẳng định (hay phủ định), được diễn đạt sáng tỏ, dễ hiểu, nhất quán. Luận điểm là linh hồn của bài viết, nó thống nhất các đoạn văn thành một khối. Luận điểm phải đúng đắn, chân thật, đáp ứng nhu cầu thực tế thì mới có sức thuyết phục.

+Luận cứ: là lí lẽ, dẫn chứng đưa ra làm cơ sở cho luận điểm. Luận cứ phải chân thật, đúng đắn, tiêu biểu thì mới khiến cho luận điểm có sức thuyết phục.

+ Lập luận: là cách nêu luận cứ để dẫn đến luận điểm. Lập luận phải chặt chẽ, hợp lí thì bài văn mới có sức thuyết phục.

3. Các dạng bài NL: có 2 kiểu (NLXH & NLVH)

- NLXH: là loại bài văn bàn bạc về 1 vấn đề XH: vấn đề về đạo đức, chính trị, giáo dục, tệ nạn xã hội…(d/c là người thật, việc thật và các sự kiện l/sử).

- NLVH: là NL về 1 số khái niệm, lí luận văn học, cảm thụ TPVH, nhận vật, số phận con người. tác giả tác phẩm…(d/c là thơ, văn).

II. Luyện tập

Hoạt động của GV- HS

Nội dung bài học

- Thời gian: 30 phút

- Phương pháp:

+ Phát vấn.

+ Động não

? Giới thiệu vài nét về tác giả?

- Trình bày xuất xứ của tác phẩm?

- Đoạn trích được kể (chữ to) xoay quanh những sự việc chính nào? Dựa vào các sự việc đó hãy chia bố cục của VB?

GV: phát PBT

- HS: làm việc cá nhân, TLN, trình bày…

- GV: NX, đánh giá

Tiết 1: Làm BT 1,2,3,4.

Tiết 2: Làm BT 5,6,7,8.

I. Kiến thức cơ bản

1. Tác giả

- Tên thật: Trần Hữu Tri (1915- 1951)

• - Quê: làng Đại Hoàng- Lí Nhân – Hà Nam

• - Là một trong những nhà văn hiện thực xuất sắc

• - Chủ yếu viết về 2 đề tài: nông dân lao động và trí thức nghèo

2. Tác phẩm

• a. Xuất xứ

• Đăng báo lần đầu năm 1943

• Là một trong những truyện ngắn xuất sắc về đề tài người ND của NC

• b. Giá trị tác phẩm

• * Nghệ thuật:

• Miêu tả tâm lí nhân vật và cách kể chuyện đặc sắc.

• * Nội dung:

• - Thể hiện chân thực, cảm động số phận đau thương của người nông dân trong Xh cũ và phấm chất cao quý tiềm tàng của họ.

• - Tấm lòng yêu thương, trân trọng đối với người nông dân.

• II. Luyện tập

Hoạt động của GV và HS

Nội dung cần đạt

Giới thiệu những nét chính về tác giả Tố Hữu?

Bài thơ được sáng tác trong hoàn cảnh nào?

Nêu giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ?

(Học sinh làm bài tập 1- Phiếu bài tập)

Giáo viên nhận xét, chữa…

I. Kiến thức cơ bản

1. Tác giả:

- Tố Hữu (1920-2002), tên thật là Nguyễn Kim Thành, quê gốc ở Thừa Thiên – Huế.

- Ông được giác ngộ cách mạng khi đang học ở trường Quốc học Huế.

- Tháng 4-1939, Tố Hữu bị thực dân Pháp bắt giam vào nhà lao Thừa Phủ (Huế), sau đó chuyển sang nhà tù Lao Bảo (Quảng TRị) và nhiều nhà tù ở Tây Nguyên.

- Tháng 3-1942, Tố Hữu vượt ngục tham gia lãnh đạo Tổng khởi nghĩa tháng 8-1945 ở Huế.

- Sau cách mạng, ông giữ nhiều chức vụ quan trọng trong Đảng và chính quyền.

2. Tác phẩm

- HCST: Bài thơ được sáng tác trong nhà lao Thừ Phủ, khi tác giả bị bắt giam tại đây.

- Giá trị nội dung, nghệ thuật

“Khi con tu hú” của Tố Hữu là bài thơ lục bát giản dị, thiết tha, thể hiện sâu sắc lòng yêu cuộc sống và niềm khát khao tự do cháy bỏng của người chiến sĩ cách mạng trong cảnh tù đày.

II.Luyện tập

Hoạt động của GV- HS

Nội dung ôn tập

* HĐ 1: Ôn luyện và củng cố kiến thức cơ bản

XĐ vấn đề?

Với đề bài này, em xđ LĐ theo cách nào?

GV lưu ý thêm:

-Ở câu hỏi thế nào là: phải tác ra từng ý nhỏ để giải thích

-Ở câu hỏi tại sao là phần trọng tâm nên cần phải có lý lẽ và dẫn chứng để làm rõ

-Ở câu hỏi suy nghĩ, hành động có thể nêu thêm ý nghĩa của vấn đề

Muốn tìm lí lẽ cho bài giải thích ta làm thế nào?

Hãy tìm lí lẽ cho đề bài sau?

“Em hiểu thế nào là học tập”

GV hướng dẫn HS tìm lí lẽ cho từng LĐ

GV nhấn thêm: Đối với bài chứng minh thì lí lẽ chính là lời phân tích dẫn chứng, đánh giá vấn đề...

Em hiểu dẫn chứng là gì?

Được lấy ở đâu?

Nêu cách trình bày dẫn chứng?

-Trích dọc

-Trích ngang

GV đưa ra 2 đề.

Hs nhận diện dạng đề GT, CM

Đv đề giải thích thường xuất hiện từ ngữ nào?

Đv đề CM có đặc điểm gì?

Em hãy nêu dàn ý chung của bài NL?

Nhiệm vụ của MB,TB,KB?

- Gv đưa ra một số lưu ý (kĩ năng làm bài)

HĐ 2: Luyện tập thực hành

Hs lên bảng xây dựng LĐ, LC

Bài 2; Câu nói của M.Goorki: “Hãy yêu sách, nó là nguồn kiến thức, chỉ có kiến thức mới là con đường sống” gợi cho em những suy nghĩ gì?

GV hướng dẫn Hs

-Tìm hiểu đề

- Lập dàn ý

XĐ luận điểm?

Sau khi xd dàn bài Gv cho hs dựng đoạn theo LĐ

Bài 3: Qua văn bản “ Nước Đại Việt ta” (Nguyễn Trãi) hãy làm sáng tỏ tư tưởng nhân nghĩa và lòng tự hào,tự tôn dân tộc của NT.

Gv hướng dẫn hs:

-Tìm hiểu đề

-Lập dàn ý

XĐ kiểu bài?

Xđ vấn đề nghị luận?

Hd hs dựng đoạn MB

Xđ luận điểm, luận cứ cho phần TB