Giáo Án Ngữ Văn 9 Kết Nối Tri Thức Bài 7 Hồn Thơ Muôn Điệu

HOẠT ĐỘNG CỦA GV – HS

DỰ KIẾN SẢN PHẨM

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

- GV yêu cầu học sinh đọc đoạn giới thiệu bài học và trả lời câu hỏi:

+ Chủ đề của bài học là gì?

+ Phần giới thiệu bài học muốn nói với chúng ta điều gì?

+ Phần giới thiệu bài học còn cho biết ở chủ đề này các em làm quen với thể loại văn bản nào?

- HS tiếp nhận nhiệm vụ.

Bước 2: HS trao đổi thảo luận, thực hiện nhiệm vụ

- HS quan sát, lắng nghe, suy nghĩ

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- Hs trả lời câu hỏi

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ

- Gv định hướng về mục tiêu cần đạt qua bài học cho học sinh

I. GIỚI THIỆU BÀI HỌC

1. Chủ đề

Hồn thơ muôn điệu

Thơ ca có thể diễn tả mọi cung bậc tình cảm, cảm xúc của con người.

2. Thể loại

- Tiếng Việt, Lưu Quang Vũ – thơ tám chữ

- Mưa xuân, Nguyễn Bính – thơ 7 chữ.

Một kiểu phát biểu luận đề đọc đáo của Xuân Diệu ở bài thơ “Vội vàng”, Phan Huy Dũng – Văn nghị luận.

HOẠT ĐỘNG CỦA GV – HS

DỰ KIẾN SẢN PHẨM

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ:

- GV yêu cầu HS trao đổi cặp đôi về phiếu học tập số 1 (đã thực hiện ở nhà).

(phiếu học tập ở phần phụ lục)

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ:

– HS trao đổi cặp đôi và trình bày kết quả thảo luận.

Bước 3: Báo cáo, thảo luận:

HS báo cáo sản phầm, trả lời câu hỏi

Bước 4: Kết luận, nhận định.

GV chốt và mở rộng kiến thức.

II. TRI THỨC NGỮ VĂN

TRI THỨC NGỮ VĂN

Thể thơ sáu chữ, bảy chữ, tám chữ:

- Được xác định dựa vào số chữ (tiếng) trong mỗi dòng thơ. Các dòng thơ thường được ngắt nhịp một cách linh hoạt.

- Có số lượng dòng không hạn chế: có thể chia khổ hoặc không.

- Thường sử dụng vần chân, gieo vần liền hoặc vần cách.

Kết cấu:

Kết cấu là cách tổ chức, sắp xếp, liên kết các yếu tố tạo nên tác phẩm nghệ thuật.

Trong thơ, kết cấu là cách tổ chức, sắp xếp, liên kết mạch cảm xúc, thế giới hình tượng và các phương tiện ngôn ngữ được dùng để biểu đạt.

Các căn cứ để xác định chủ đề:

+ Nhan đề.

+ Mạch cảm xúc, hình ảnh,… trong thơ.

+ Nhân vật, sự kiện, xung đột,… trong truyện, kịch.

Sự phát triển của ngôn ngữ: nghĩa mới của từ ngữ và từ ngữ mới

Sự phát triển của từ vựng diễn ra theo các hình thức:

- Phát triển nghĩa của từ ngữ trên cơ sở nghĩa gốc của nó;

- Sáng tạo từ ngữ mới trên cơ sở từ đã có.

- Tiếp nhận từ ngữ tiếng nước ngoài.

I. ĐỌC - TÌM HIỂU CHUNG

*Mục tiêu: Đọc văn bản và biết được một số thông tin chính về tác giả, tác phẩm.

*Nội dung: GV đặt câu hỏi liên quan đến nội dung bài học.

* Sản phẩm: Câu trả lời của HS.

*Tổ chức thực hiện:

HOẠT ĐỘNG CỦA GV & HS

DỰ KIẾN SẢN PHẨM

B1: Chuyển giao nhiệm vụ (GV): GV đặt câu hỏi:

- Em biết gì về thơ Lưu Quang Vũ?

- Kể tên một số tác phẩm của Lưu Quang Vũ.

- Thơ ông có đặc điểm gì?

B2: Thực hiện nhiệm vụ

HS huy động hiểu biết cá nhân, kết hợp đọc SGK và trả lời câu hỏi.

B3: Báo cáo, thảo luận

HS trả lời câu hỏi. GV nhận xét, bổ sung.

B4: Kết luận, nhận định

2. Tác phẩm

B1: Chuyển giao nhiệm vụ (GV)

– GV tổ chức cho HS đọc bài thơ (lưu ý các thẻ đọc, ngữ điệu đọc, các thông tin cần nắm được khi đọc).

- GV có thể đọc mẫu hai khổ đầu.

- GV yêu cầu HS thực hiện phiếu học tập số 2. (phần phụ lục)

B2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS đọc diễn cảm bài thơ.

- HS tìm kiếm các thông tin trong bài để thực hiện phiếu học tập số 2.

B3: Báo cáo, thảo luận

Quay và chọn ngẫu nhiên học sinh trả lời từng nội dung của phiếu học tập bằng

B4: Kết luận, nhận định (GV)

- Thơ tám chữ tương đối linh hoạt về số chữ, cách ngắt nhịp, gieo vần, không giới hạn về số lượng khổ thơ. Đây đặc điểm của thơ hiện đại, phân biệt với thơ luật.

– Chủ thể lời thơ: là lời của một người yêu thiết tha tiếng nói dân tộc, qua đó cũng thể hiện tình yêu quê hương, đất nước (là lời của người con nước Việt gắn bó sâu sắc với tiếng mẹ đẻ và bản sắc dân tộc,...).

– Kết nối thông tin tác giả và tư cách của chủ thể lời thơ.

- Chủ thể lời thơ là người trực tiếp bày tỏ những cảm nhận, suy nghĩ, hành động của mình trong thơ. Chủ thể lời thơ mang hình bóng của cái tôi nhà thơ, sống và sáng tác tại Việt Nam, luôn trăn trở trước các vấn đề lớn của dân tộc. (Chủ thể lời thơ còn gọi là chủ thể trữ tình, nhân vật trữ tình.)

1. Tác giả

- Lưu Quang Vũ là cây bút tài hoa, tiêu biểu cho văn học hiện đại, có nhiều thành tựu trong sáng tác kịch, thơ.

- Đặc điểm thơ Lưu Quang Vũ: bay bổng, giàu cảm xúc, nhiều trăn trở, khát khao,...

- Một số tác phẩm tiêu biểu: Hương cây – Bếp lửa (in chung, 1968), Mây trắng của đời tôi(1989), Bầy ong trong đêm sâu (1993),…

2. Tác phẩm

- Xuất xứ: Bài thơ Tiếng Việt được in trong tập thơ Mây trắng của đời tôi.

- Thể thơ: Tám chữ.

- Ngắt nhịp: 3/2/3; 2/3/2; 2/2/2/2.

Vần: chân – vần cách: sẫm – đẫm/ về – tre,..

- Chủ thể lời thơ: là lời của một người yêu thiết tha tiếng nói dân tộc, qua đó cũng thể hiện tình yêu quê hương, đất nước (là lời của người con nước Việt gắn bó sâu sắc với tiếng mẹ đẻ và bản sắc dân tộc,...).

II. KHÁM PHÁ VĂN BẢN

*Mục tiêu: Nhận biết và phân tích được bài thơ “Tiếng Việt”.

*Nội dung: Sử dụng SGK chắt lọc kiến thức để tiến hành trả lời các câu hỏi liên quan đến bài thơ “Tiếng Việt”.

*Sản phẩm: Kết quả thảo luận theo kĩ thuật lẩu bắng chuyền của học sinh

*Tổ chức thực hiện:

HOẠT ĐỘNG CỦA GV & HS

DỰ KIẾN SẢN PHẨM

Hoạt động: Tìm hiểu mạch cảm xúc của bài thơ

B1: Chuyển giao nhiệm vụ (GV)

GV lần lượt chuyển giao câu hỏi:

- Những tiếng nói thân thương nào được nhắc đến trong bốn khổ thơ đầu?

- Những tiếng nói đó gợi cho ta hình dung về cuộc sống như thế nào?

- Tiếng mẹ gọi gợi ra hình ảnh thôn quê như thế nào? Chi tiết “tiếng mẹ” mở đầu bài thơ có ý nghĩa gì?

- Em hiểu thế nào về câu thơ Ta như chim trong tiếng việt như rừng?

B2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS thực hiện theo kĩ thuật lẩu băng chuyền để lần lượt trả lời các câu hỏi. (Ghi tên bạn cùng thảo luận và nội dung thảo luận ra vở soạn bài.)

- GV theo dõi, gợi mở nếu cần, hô chuyển hoặc cài báo giờ để HS di chuyển khi hết thời gian thảo luận của mỗi câu hỏi.

B3: Báo cáo, thảo luận

HS trình bày câu trả lời theo nội dung đã trao đổi được.

B4: Kết luận, nhận định (GV): Tiếng mẹ gọi gợi quang cảnh trời chiều, hoàng hôn sương khói đặc trưng vùng đồng bằng Bắc Bộ, những con cò trên ruộng, những đứa trẻ chăn trâu lùa trâu về nhà, những hàng cây xào xạc,... Đó là khung cảnh quen thuộc, thân thương, thể hiện một cuộc sống thanh bình, êm ả.

– Khởi đầu dòng cảm xúc về tiếng Việt là tiếng mẹ. Không phải ngẫu nhiên mà người ta thường dùng cụm từ tiếng mẹ đẻ để chỉ ngôn ngữ dân tộc của mỗi người. Như thể bật ra từ trong vô thức, đối với nhà thơ, tiếng Việt đồng nhất với cảm quan về mẹ, ý niệm về tiếng Việt được hiện hình cụ thể ở “tiếng mẹ”. Âm thanh tiếng mẹ mở ra dòng suy tưởng rộng và sâu về ngôn ngữ dân tộc.

- Tiếng Việt tạo thành “không quyển”, con người sống trong “không quyển” đó, tự nhiên như hít thở khí trời. Nhà thơ thể hiện sự hòa nhập của tiếng Việt đối với tâm thức, hoạt động, sự sống của mỗi con người.

1. Mạch cảm xúc của bài thơ

a. Cảm nhận tiếng Việt qua cuộc sống đời thường, gần gũi

- Tiếng nói của mẹ, của cha:

+ tiếng diễn tả những âm thanh trong lao động, sinh hoạt (kéo gỗ, gọi đò, lụa xé, đưa nôi);

+ tiếng diễn tả cảnh thiên nhiên (nước lũ, mưa);

+ tiếng diễn tả những cung bậc tình cảm của con người (tình yêu, sự thuỷ chung, sự thất vọng, sự chua xót);...

- Những thanh âm của tiếng Việt.

-> không gian sống dân dã.

- Những hình thức lao động, sinh hoạt đời thường có tính chất truyền thống, mang đặc trưng văn minh nông nghiệp của Việt Nam.

– Tiếng mẹ gọi gợi quang cảnh trời chiều.

-> Đó là khung cảnh quen thuộc, thân thương, thể hiện một cuộc sống thanh bình, êm ả.

– Khởi đầu dòng cảm xúc về tiếng Việt là tiếng mẹ -> mở ra dòng suy tưởng rộng và sâu về ngôn ngữ dân tộc.

=> Nhà thơ thể hiện sự hòa nhập của tiếng Việt đối với tâm thức, hoạt động, sự sống của mỗi con người.

Hoạt động: Cảm nhận vẻ đẹp và sức sống của tiếng Việt

B1: Chuyển giao nhiệm vụ (GV)

Yêu cầu HS thực hiện tiếp lẩu băng chuyền để thảo luận trả lời các câu hỏi:

- Tìm những hình ảnh thể hiện vẻ đẹp của tiếng Việt.

- Tìm và phân tích một số biện pháp tu từ được nhà thơ sử dụng khi diễn tả vẻ đẹp của tiếng Việt.

- Những câu thơ nào cho ta hình dung về lịch sử tiếng Việt? Tiếng Việt gắn bó như thế nào với lịch sử dân tộc?

- Nêu suy nghĩ của em về các dòng thơ Tiếng chẳng mất khi Loa Thành đã mất, Tiếng tủi cực kẻ ăn cầu ngủ quán/ Thành Nguyễn Du vằng vặc nỗi thương đời.

- Chỉ ra những chi tiết biểu hiện phạm vi sử dụng tiếng Việt.

- Khi em đến một đất nước khác, xung quanh em người ta nói những thứ tiếng mà em không hiểu, em bỗng nghe có người nói tiếng Việt, em sẽ có cảm xúc như thế nào?

B2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS di chuyển bang chuyền thảo luận ghi ra các câu trả lời.

- GV theo dõi, gợi mở nếu cần.

B3: Báo cáo, thảo luận

GV quay ngọn nhiên lựa chọn HS trả lời.

B4: Kết luận, nhận định (GV)

Vẻ đẹp của tiếng Việt được cảm nhận từ một hồn thơ gắn bó sâu sắc với quê hương, với điệu hồn dân tộc.

b. Cảm nhận vẻ đẹp và sức sống của tiếng Việt

* Vẻ đẹp của tiếng Việt: như bùn, lụa, óng, mềm, tha thiết, nghe như hát, ríu rít, các dấu thanh có sức gợi, cơ chế liên tưởng ngữ âm – ngữ nghĩa.

- Biện pháp tu từ: so, từ láy, ẩn dụ chuyển đổi cảm giác,...

- Vẻ đẹp của tiếng Việt được cảm nhận từ một hồn thơ gắn bó sâu sắc với quê hương, với điệu hồn dân tộc.

* Sức sống của tiếng Việt trong dòng chảy lịch sử

- Lịch sử tiếng nói chính là lịch sử tâm hồn, lịch sử văn hoá dân tộc.

- Tiếng chẳng mất khi Loa thành đã mất.

-> Tiếng Việt bền bỉ sống trong cộng đồng.

- Tiếng Việt không chỉ là một thứ tiếng nói mà còn là tiếng lòng, còn là truyền thống nhân văn của người Việt.

*Sức sống của tiếng Việt từ không gian địa lí

- Từ không gian thân thuộc -> những nơi xa xôi (đảo, chân trời góc biển -> đặt tiếng Việt trong không gian rộng lớn hơn, vượt ra ngoài phạm vi đất nước.

=> Tiếng Việt là hồn Việt, là bản sắc Việt, là tiếng mẹ thiêng liêng gắn kết mỗi người Việt với cộng đồng.

Hoạt động: Cảm nhận về sự hòa hợp giữa mỗi cá nhân và cộng đồng ngôn ngữ; trách nhiệm của người cầm bút với tiếng nói dân tộc

B1: Chuyển giao nhiệm vụ (GV)

GV lần lượt đặt câu hỏi để HS trả lời.

- Tìm ý nghĩa tương đồng giữa dòng thơ Ta như chim trong tiếng Việt như rừng với khổ thơ thứ 12.

- Theo em, vì sao nhà thơ lại thấy mình “suốt đời mắc nợ” tiếng Việt?

- Vì sao nhà thơ lại có cảm giác “môi tôi hồi hộp quá”?

- Việc nhà thơ dùng thán từ ở khổ thơ cuối cho thấy điều gì?

B2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS thực hiện yêu cầu, trao đổi, phát biểu và góp ý cho nhau.

- GV theo dõi, gợi mở, hướng dẫn thêm nếu cần.

B3: Báo cáo, thảo luận

HS báo cáo kết quả trao đổi, góp ý cho nhau.

GV theo dõi, đánh giá chung.

B4: Kết luận, nhận định (GV)

.

c. Cảm nhận về sự hòa hợp giữa mỗi cá nhân và cộng đồng ngôn ngữ; trách nhiệm của người cầm bút với tiếng nói dân tộc

- Cặp so sánh chim – rừng/ muối – biển

-> hình ảnh cụ thể -> những suy nghĩ, những ý tưởng trừu tượng về mối quan hệ giữa con người với tiếng nói dân tộc.