Biện pháp chêm xen
I. Biện pháp chêm xen là gì?
- Khái niệm: Chêm xen là một biện pháp tu từ, khi người viết xen một từ, cụm từ, một câu vào câu nhằm giải thích, bổ sung thông tin, ý nghĩa cho câu hoặc hướng tới mục đích tăng tính hình tượng, sắc thái biểu cảm cho câu.
- Ví dụ:
Cô bé nhà bên (có ai ngờ)
Cũng vào du kích.
Hôm gặp tôi vẫn cười khúc khích
Mắt đen tròn (thương thương quá đi thôi!)
(Giang Nam)
II. Nhận biết đặc điểm của biện pháp chêm xen
* Biện pháp chêm xen thể hiện bằng thành phần chêm xen, nhằm giải thích cho một đối tượng nào đó được nói đến trong câu hoặc bổ sung thông tin cho câu; thường được ngăn cách với nòng cốt câu bằng dấu phẩy, dấn gạch ngang hoặc được đặt trong dấu ngoặc đơn.
Ví dụ:
+ Sáng nay, thằng lớn của tôi - mười lăm tuổi, lúc cho nó ăn đã sơ ý mở hết cửa, thế là nó vù đi.
(Nguyễn Quang Sáng, Con khướu sổ lồng)
* Đôi khi, nhờ thành phần chêm xen, lời thơ, lời văn trở nên giàu ý nghĩa hơn.
Ví dụ: Đã nhìn thấy cây đàn ấy thì phải đánh - đánh cái cuộc đời mình vào đấy - để rồi xem nó ra được thành tiếng gì.
(Nguyễn Tuân, Chùa Đàn)
III. Tác dụng của biện pháp chêm xen
- Giúp bài văn trở nên sáng tạo hơn, mang lại tính logic, sự trôi chảy và phong phú trong nội dung.
- Đôi khi giúp lời văn giàu ý nghĩa và giá trị thẩm mĩ hơn.
IV. Bài tập về biện pháp chêm xen
Bài 1. Phân tích tác dụng của biện pháp chêm xen trong câu sau:
“Điều không ai nghi ngờ là bà xơ Xem-pơ-lít, người độc nhất chứng kiến cảnh ấy, thường kể lại rằng lúc Giăng Van-giăng ghé vào tai Phăng-tin thì thầm như thế, thì bà trông thấy rõ ràng một nụ cười không sao tả được hiện trên đôi môi nhợt nhạt và trong đôi mắt đờ đẫn, ngạc nhiên của chị”.
Trả lời:
- Thành phần chêm xen: “người độc nhất chứng kiến cảnh ấy”
- Tác dụng: làm rõ vai trò của bà xơ Xem-pơ-lít trong việc nắm giữ những thông tin cuối cùng về Phăng-tin, điều không ai có thể biết được.
Bài 2. Chỉ ra và nêu tác dụng của các biện pháp tu từ chêm xen trong các trường hợp sau:
a. Tôi sinh ra trên một cù lao giữa sông Tiền. Nói là cù lao nổi lên giữa con sông nhưng cũng lớn lắm – cù lao có đến ba làng: Mỹ Tân, Mỹ Phú, Mỹ Hòa.
b. Tuồng này có một ông vua; hai ông quan – một nịnh, một trung; một anh hề.
c. Mặc dù ông xuống “kiềng” cùng với một nhóm khá đông trợ lí và trinh sát, mặc dù ông cũng trang bị và nai nịt như mọi người, tiểu liên AK, dép đúc, mũ cối, áo lính tô châu, nhưng trong bóng rừng nhập nhoạng tôi vẫn nhận ra ông ngay.
Trả lời:
a.
- Thành phần chêm xen:”cù lao có đến ba làng: Mỹ Tân, Mỹ Phú, Mỹ Hòa”.
- Tác dụng: Bổ sung thông tin, chứng minh cho thông tin đã đưa ra trước đó “cù lao nổi lên giữa con sông nhưng cũng lớn lắm”, giúp câu văn rõ ràng, người đọc dễ hiểu vấn đề.
b.
- Thành phần chêm xen:“một nịnh, một trung”
- Tác dụng: bổ sung thông tin cho thông tin “hai ông quan”, giúp câu văn rõ nghĩa, người đọc dễ hiểu hơn.
c. - Thành phần chêm xen: “tiểu liên AK, dép đúc, mũ cối, áo lính tô châu”.
- Tác dụng: Nhằm bổ sung ý nghĩa cho thông tin trước đó “mặc dù ông cũng trang bị và nai nịt như mọi người” cho câu, giúp câu rõ ràng, đầy đủ người đọc dễ hiểu được vấn đề hơn.
Bài 3. Tìm và so sánh bộ phận chêm xen trong hai câu câu dưới đây (trích trong truyện ngắn Ngày cuối cùng của chiến tranh của Vũ Cao Phan). Các bộ phận ấy có tác dụng giống nhau và khác nhau như thếnào?
a. Lúc đó, buổi sáng của một ngày trước 30 tháng 4, năm mười lính đứng trên chiếc cổng sắt xiêu vẹo, phía trong nhô cao một tháp xi măng lênh khênh.
b. Vào phiên liên lạc sớm với trung đoàn, tôi được nhắc tăng cường cảnh giác và được biết thềm rằng ngày hôm nay – rất có thể là ngày hôm nay – các binh đoàn bộ binh sẽ tiến vào nội bộ.
Trả lời:
a. Trước 30 tháng 4
b. Rất có thể là ngày hôm nay
→ Tác dụng: bổ sung thông tin cần thiết.
Bài 4. Chỉ ra và phân tích tác dụng của biện pháp chêm xen trong những ngữ liệu sau:
a. Trước hết, người Hà Nội, kết quả của tinh hoa bốn phương tụ hội, đua chí, đua tài học hỏi người ngoài và nâng cao nên trở thành những người Việt Nam lao động giỏi, làm thợ giỏi, làm thầy cũng giỏi. (Trần Quốc Vượng)
b. Chèo buông, đò ngang trôi theo dòng suôi về phía hạ nguồn. Ông và dì, một già một trẻ, một lành lặn, một thương bệnh tựa đỡ vào nhau. Bóng dì và ông in trên mặt sông lẫn trong bóng chiều cháy đỏ. (Sương Nguyệt Minh)
c. Các chiến sĩ chinh sát của tôi khá đấy. Tôi cũng đã thấy đôi điềgu ngờ ngợ và giờ đây thì rất nhanh, như một phản ứng nghề nghiệp tất cả các dữ kiện được xâu lại và bật lên thông tin chủ yếu này: Ma sơ giám đốc đã giấu đi ai đó – những ai đó – trong nhà nguyện kia vào lức chúng tôi vừa hành quan đến đây. Ai? (Vũ Cao Phan)
Trả lời:
a. Việt Nam: bổ sung thông tin
b. Một già một trẻ: bộc lộ cảm xúc
c. Những ai đó: bổ sung thông tin
Bài 5. Tìm và nêu tác dụng của biện pháp chêm xen được sử dụng trong các câu sau:
a. Nguyễn Trãi là tác giả của “Dư địa chí”, một cuốn sách có giá trị về địa lí, lịch sử, kinh tế, chính trị của nước ta thời bấy giờ. (Phạm Văn Đồng)
b. Ngoài cửa sổ bấy giờ những bông hoa bằng lăng đã thưa thớt – cái giống hoa ngay khi mới nở, màu sắc đã nhợt nhạt. (Nguyễn Minh Châu)
c. Đã nhìn thấy cây đàn ấy thì phải đánh – đánh cái cuộc đời mình vào đấy – để rồi xem nó ra được thành tiếng gì. (Nguyễn Tuân)
d. Tôi để Vinh, một tiểu đội trưởng trinh sát già dặn, ở lại đài quan sát rồi cùng các chiến sĩ bước theo ma xơ. (Vũ Cao Phan)
Trả lời:
a. Một cuốn sách có giá trị về địa lí, lịch sử, kinh tế, chính trị của nước ta thời bấy giờ.
→ Bổ sung ý nghĩa phụ chú cho cụm danh từ “Dư địa chí”.
b. cái giống hoa ngay khi mới nở, màu sắc đã nhợt nhạt
→ Bổ sung thông tin..
c. đánh cái cuộc đời mình vào đấy
→ Nhấn mạnh tính hình tượng và biểu cảm của tiếng đàn.
d. một tiểu đội trưởng trinh sát già dặn
→ Bổ sung thông tin về nhân vật Vinh.
Bài 6. Viết đoạn văn ngắn (khoảng 5 – 7 dòng) có sử dụng biện pháp chêm xen, nội dung liên quan đến chủ đề thể hiện qua các truyện ngắn có trong bài học.
Trả lời:
Từ chi tiết Trương Phi “rỏ nước mắt khóc, thụp xuống lạy Vân Trường”, em đã thấy được vẻ đẹp của Trương Phi trong đoạn trích này. Vốn là một người nóng nảy, cương trực nên Trương Phi đã có những hành động bồng bột với Quan Công để rồi cuối cùng phải “rỏ nước mắt” vì điều đó. Giọt nước mắt của Trương Phi là giọt nước mắt của sự ăn năn, hối lỗi chân thành. Trương Phi, một người tính tình nóng nảy, khi hiểu hết câu chuyện và hoàn cảnh của Quan Công, Trương Phi đã tin tưởng, phục thiện. Từ hành động ấy ta thấy được tình cảm chân thành của người em cương trực, thẳng thắn, nghĩa dũng đối với người anh của mình. Cả hai nhân vật Quan Công và Trương Phi tuy tính cách trái ngược nhưng đều xứng đáng là bậc anh hùng trọng nghĩa khí. Đoạn trích cũng khiến em rút ra được bài học riêng cho mình đó là cần phải suy xét mọi chuyện trước khi hành động, dũng cảm nhận sai khi có lỗi, biết trân quý tình thân và rèn luyện đức tính cương trực, trung nghĩa.
- Thành phần chêm xen: một người tính tình nóng nảy.
