ĐỌC
TRUYỆN NGẮN
A. Tri thức thể loại
I. Khái niệm
Truyện ngắn là thể loại tự sự cỡ nhỏ, thường chỉ xoay quanh một, hai tình huống diễn ra trong khoảng thời gian, không gian hạn chế đòi hỏi sự chắt lọc, dồn nén của các chi tiết và việc vận dụng bút pháp chấm phá trong trần thuật.
II. Đặc trưng
- Về đề tài, truyện ngắn hiện đại nghiêng về kể những câu chuyện đương thời của đời sống thường nhật.
- Về cấu trúc, truyện ngắn hiện đại thường được tổ chức xoay quanh một lát cắt của đời sống, ít thể hiện tham vọng bao quát toàn bộ sự kiện hay số phận nhân vật.
- Về xây dựng tính cách, truyện ngắn hiện đại quan tâm diễn tả những thay đổi về tâm lí, ứng xử của nhân vật trong quá trình phát triển của câu chuyện.
- Về nghệ thuật trần thuật, truyện thường có sự linh hoạt điểm nhìn và sử dụng ngôn ngữ gần gũi với đời thường.
- Cốt truyện đơn giản, cô đúc; tập chung xoay quanh một tình huống
- Điểm nhìn ngôi thứ ba (toàn tri, hạn tri) và sự thay đổi điểm nhìn:
+ Điểm nhìn ngôi thứ ba toàn tri là góc nhìn từ quan điểm của một người kể chuyện biết tất cả mọi thứ về câu chuyện và các nhân vật.
+ Điểm nhìn ngôi thứ ba hạn tri là góc nhìn từ quan điểm của một người kể chuyện không phải là nhân vật trong câu chuyện.
+ Thay đổi điểm nhìn có nhiều tác dụng trong việc thể hiện ý đồ nghệ thuật của tác giả, dẫn dắt độc giả vào thế giới tinh thần của nhân vật, quan sát, thể hiện sự việc, con người nhiều góc nhìn,…
B. Cách đọc hiểu thể loại
- Đọc nhan đề văn bản, xác định được đề tài của văn bản.
- Tóm tắt nội dung tác phẩm.
- Nhận diện và nêu được tác dụng của ngôi kể.
- Xác định được cốt truyện, tình huống truyện, chi tiết truyện.
- Phân tích được nhân vật, đặc biệt là nhân vật chính thông quan ngoại hình, hành động, cử chỉ, lời nói, suy nghĩ,…
- Nhận xét, đánh giá được đặc điểm ngôn ngữ kể chuyện.
- Nêu ý nghĩa, bài học, thông điệp rút ra từ truyện, liên hệ bản thân.
C. Đọc hiểu văn bản minh họa – Văn bản Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Nguyễn Ngọc Thuần
I. Tìm hiểu chung
1. Tác giả
- Nguyễn Ngọc Thuần (1972) quê ở Hàm Tân, Bình Thuận, là một nhà văn trẻ đầy triển vọng ở thể loại văn xuôi đương đại, là thành viên của Hội nhà văn Việt Nam.
- Các sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần đa số dành cho trẻ em, ông có cái nhìn tinh tế về thế giới trẻ thơ bằng sự trong trẻo, tươi mát và đầy chất thơ.
- Một số tác phẩm được nhận giải thưởng như: Giăng giăng tơ nhện; Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ; Một thiên nằm mộng; Nhện ảo; Trên đồi cao chăn bầy thiên sứ,…
2. Văn bản
- Xuất xứ: Đoạn trích rút từ chương 5 của tập truyện: Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ.
- Thể loại: Truyện ngắn.
- Ngôi kể: Ngôi thứ nhất.
- Người kể chuyện: xưng “tôi” - Cậu bé Dũng- 10 tuổi
- Nhân vật:
+ Chính: Tôi, bố
+ Phụ: Tí, chú Hùng
- Bố cục: 2 phần
+ Phần 1: Từ đầu đến “Cháu có con mắt thần” : Bố dạy “tôi” cách nhắm mắt đoán các loài hoa trong vườn
+ Phần 2: Còn lại: Bố dạy “tôi” cách đón nhận, trân trọng tình cảm của mọi người xung quanh
II. Khám phá văn bản
1. Nhân vật người bố
- Tìm mọi cách khiến đứa con của mình thân thuộc với khu vườn:
+ Bảo con nhắm mắt, dẫn đi chạm từng bông hoa một.
+ Chỉ cho con ngửi rồi gọi tên bông hoa.
→ Gây dựng tình yêu thiên nhiên trong đứa con của mình.
- Dạy con nhận ra ý nghĩa của việc nhận hay cho một món quà, ta cũng đẹp lây vì món quà đó. Thiên nhiên là quà tặng của cuộc sống.
Bố là người yêu thương con, dạy dỗ cho con nhận ra những điều tốt đẹp trong cuộc sống.
2. Nhân vật “tôi”
- Một người yêu thiên nhiên:
+ Đoán hết vườn hoa bằng cách chạm tay sờ bông hoa. Sở hữu đôi mắt thần.
+ Nhận diện được tất cả mùi hương của các loài hoa. Thấu hiểu được khu vườn đang nói gì.
Tình yêu tha thiết, gắn bó với khu vườn của bố. Cảm nhận được những biến chuyển nhỏ nhất của thiên nhiên.
- Một đứa con hiếu thảo: Nhận ra bố là món quà to lớn nhất của đời mình.
Là người dạy dỗ, giúp mình nhận ra những bài học trong cuộc sống.
- Một người trân trọng thiên nhiên:
+ Nhận ra mỗi bông hoa là một món quà, khu vườn là món quà lớn.
+ Những bông hoa thơm hơn và khi nhắm mắt, ta vẫn nhìn thấy nó.
+ Không bao giờ lạc trong vườn vì những bông hoa là người dẫn lối.
Bời thiên nhiên là món quà quý giá, ta cần nhận ra giá trị và trân trọng chúng.
III. Tổng kết
1. Nội dung
Qua cách cảm nhận tuyệt vời của nhân vật tôi qua xúc giác, qua mùi hương của các loài hoa, ta thấy được sự trân trọng, yêu quý dành cho thiên nhiên, cuộc sống. Hơn nữa, từ tình cảm bố con thắm thiết đã nuôi dưỡng tâm hồn đứa trẻ trong cách cảm nhận, giúp đứa trẻ nhận ra thiên nhiên là món quà quý giá to lớn mà cuộc sống ban tặng.
2. Nghệ thuật
- Sử dụng ngôi kể thứ nhất hấp dẫn, đưa người đọc tham gia trực tiếp vào câu chuyện.
- Ngôn ngữ đối thoại sinh động, lôi cuốn người nghe.
TIỂU THUYẾT
A. Tri thức thể loại
I. Khái niệm
Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn, có khả năng phản ánh đời sống rộng lớn; cốt truyện phức tạp được xây dựng trên nhiều sự kiện, cảnh ngộ, nhiều mối xung đột; miêu tả nhiều tuyến nhân vật, nhiều quan hệ chồng chéo với những diễn biến tâm lí phức tạp.
II. Đặc trưng
1. Đề tài và chi tiết
- Đề tài là phạm vi đời sống được phản ánh, thể hiện trực tiếp trong tác phẩm văn học. Một tác phẩm có thể đề cập nhiều đề tài, trong đó có một đề tài chính.
- Chi tiết là yếu tố nhỏ nhất tạo nên thế giới hình tượng thiên nhiên, con người, sự kiện,... nhưng có tầm quan trọng đặc biệt trong việc đem lại sự sinh động, lôi cuốn cho tác phẩm văn học.
2. Điểm nhìn trần thuật
- Điểm nhìn trần thuật là vị trí quan sát của người kể chuyện trong tương quan với nhân vật, sự việc được trần thuật phản ánh cuộc sống trong tính đa dạng và phức tạp của nó; mang đến cho người đọc góc độ tiếp cận mới, đồng thời hình thành cá tính cho nhà văn.
3. Người kể chuyện
- Người kể chuyện hạn tri thường trực tiếp tham dự hoặc chứng kiến các sự việc xảy ra trong chuyện.
+ Ưu điểm: tạo hiệu quả về tính trực tiếp, có cơ hội đi sâu khai thác thế giới nội tâm nhân vật - người kể.
+ Hạn chế: ít có khả năng phản ánh toàn cảnh bức tranh xã hội, môi trường hoạt động và tâm lí các nhân vật khác.
- Người kể chuyện toàn tri không trực tiếp tham gia câu chuyện nhưng là người quan sát toàn năng, biết hết tất cả mọi việc.
+ Ưu điểm: tạo nên khả năng trần thuật linh hoạt, giúp người đọc biết được nhiều thông tin về nhân vật, sự việc.
+ Hạn chế: người đọc ít có được cảm giác kết nối trực tiếp, gần gũi với nhân vật.
4. Tính cách nhân vật
- Tính cách nhân vật là những đặc điểm riêng tương đối ổn định của nhân vật, được bộc lộ qua mọi hành động, cách ứng xử, cảm xúc, suy nghĩ,…; qua các mối quan hệ, qua lời kể và suy nghĩ của nhân vật khác.
B. Cách đọc hiểu thể loại
- Đọc nhan đề văn bản, xác định được đề tài của văn bản.
- Tóm tắt nội dung tác phẩm.
- Nhận diện và nêu được tác dụng của ngôi kể.
- Xác định được cốt truyện, tình huống truyện, chi tiết truyện.
- Phân tích được nhân vật, đặc biệt là nhân vật chính thông quan ngoại hình, hành động, cử chỉ, lời nói, suy nghĩ,…
- Nhận xét, đánh giá được đặc điểm ngôn ngữ kể chuyện.
- Nêu ý nghĩa, bài học, thông điệp rút ra từ truyện, liên hệ bản thân.
C. Đọc hiểu văn bản minh họa – Văn bản Đi lấy mật, Đoàn Giỏi
I. Tìm hiểu chung
1. Tác giả
- Đoàn Giỏi (1925 – 1989) quê ở Tiền Giang.
- Ông là nhà văn của miền đất phương Nam với những sác tác về vẻ đẹp thiên nhiên trù phú, con người chất phác, thuần hậu, can đảm, trọng nghĩa tình và cuộc sống nơi đây.
- Ông có lối miêu tả vừa hiện thực vừa trữ tình và ngôn ngữ đậm màu sắc địa phương.
- Một số tác phẩm tiêu biểu: Đường về gia hương (1948), Cá bống mú (1956), Đất rừng phương Nam (1957).
2. Văn bản
- Đề tài: Trẻ em (tuổi thơ và thiên nhiên).
- Xuất xứ: Đoạn trích “Đi lấy mật” là chương 9 của tiểu thuyết Đất rừng phương Nam.
- Thể loại: Tiểu thuyết
II. Khám phá văn bản
1. Vẻ đẹp cảnh sắc thiên nhiên rừng U Minh
- Các chi tiết miêu tả không gian, cảnh vật của rừng:
+ Không khí mát lạnh, ánh sáng trong vắt, rừng cây im lặng quá,…
+ Bóng nắng lên, mặt trời tuôn ánh sáng vàng rực xuống mặt đất…
+ Chim hót líu lo, nắng bốc hương hoa tràm thơm ngây ngất
+ Mấy con kỳ nhông nằm phơi mình
+ Hàng ngàn con chim rừng vụt bay lên…
+ Những loài côn trùng bé nhỏ, kỳ lạ cùng thế giới đầy bí ẩn của loài ong…
Qua cái nhìn của An, rừng U Minh hiện ra với vẻ đẹp kỳ thú, đầy chất thơ, vừa giàu có vừa hoang sơ:
+ Bình minh yên tĩnh, trong vắt, mát lành
